Kalikst Morawski - Wstęp do Boskiej Komedii

I. DANTOLOGIA

Dzieło i osoba wielkiego poety włoskiego, jednego z największych geniuszów literackich świata, jest od wielu wieków przedmiotem studiów. Rozprawy na temat Dantego pisali i piszą przedstawiciele różnych kierunków badań historycznych, literackich i filozoficznych. Pierwsze chronologicznie miejsce należy się najstarszym komentatorom i autorom życiorysów poety. Wkrótce po śmierci Dantego, około roku 1325 powstał w Bolonii komentarz, którego autorem jest Ser Graziolo de'Bambaglioli. Analizuje on walory poetyckie i moralne Piekła. W tym samym niemal czasie ujrzał światło dzienne również w Bolonii inny komentarz, który napisał, po włosku tym razem, Jacopo delia Lana (około roku 1328). Interpretuje on Boską Komedię jako utwór teologiczny i filozoficzny, przedstawiony w formie alegorii. Z lat trzydziestych XIV wieku pochodzi anonimowy komentarz florencki, znany pod nazwą Ottimo Commento. Uwzględnia on również mniejsze dzieła Dantego. Posługuje się metodą wyjaśniania sensu Boskiej Komedii w oparciu o dzieło poety. W drugiej połowie XIV wieku specjalne znaczenie mają prace synów Dantego: Jacopo i Pietro Alighieri oraz komentarz i życiorys napisany przez Boccaccia. Jacopo traktuje ojca jako wybitnego poetę i filozofa, Pietro stara się wyjaśnić ukryte znaczenie poematu. Giovanni Boccaccio jest autorem życiorysu (La vita di Dante — Życie Dantego), w którym obok cennych danych prawdziwych znajdujemy sporo epizodów zmyślonych. Z innych najstarszych komentatorów warto wspomnieć Guido da Pisa (około 1340) oraz Benvenuto da Imola. Podobnie jak Boccaccio we Florencji, Benvenuto był lektorem Boskiej Komedii w Bolonii. Jego komentarz powstał około 1373 roku. Ciekawe dane o życiu i dziele Dantego znajdujemy w kronice, której autorem jest Giovanni Villani (Historie Fiorentine IX c. 136). Nie jest wykluczone, że Villani znał osobiście Dantego.

Humaniści wieku XV widzą w autorze Boskiej Komedii przede wszystkim wielkiego człowieka. W tej atmosferze powstało kilka życiorysów poety. Leonardo Bruni, polityk florencki, podziwia geniusz twórczy Dantego i jego wielką wiedzę. Mniej oryginalny jest Giannozzo Manetti, w wielu wypadkach jest kompilatorem poprzedników takich jak Villani, Boccaccio i Bruni. Podobnie wygląda życiorys, którego autorem jest Giovanni Maria Filelfo. W roku 1481 Cristoforo Landino napisał komentarz do wydania Boskiej Komedii.

W wieku XVI odbywały się wykłady publiczne na temat Boskiej Komedii, które między innymi broniły wartości języka włoskiego przed atakami zwolenników prymatu łaciny. Wśród wielbicieli Dantego znajdziemy wielu pisarzy i krytyków jak Speroni, Benedetto Varchi, Giambattista Gelli i innych. Zainteresowaniu problematyką języka zawdzięczamy wydanie De vulgari eloquentia (O języku pospolitym). Ogólnie biorąc należy stwierdzić, że w wieku XVI uwagę badaczy przykuwały problemy formalne: artyzm, gatunek literacki, język.

Wiek XVII i pierwsza połowa XVIII przynoszą osłabienie zainteresowania Dantem. W porównaniu z poprzednim okresem zmniejsza się liczba wydań Boskiej Komedii. Klasycyzm zarzucał Dantemu nieuwzględnienie poetyki Arystotelesa, rezultatem czego był brak elegancji dzieła. Niektórzy poeci: Torquato Tasso i Giovanni Guarini bronili wraz z Accademia delia Crusca Dantego przed tymi nieuzasadnionymi zarzutami. Zdecydowanymi przeciwnikami autora Boskiej Komedii byli klasycy (Francesco Fulvio Frugoni i Paolo Beni). To stanowisko utrzymuje się wśród klasyków następnego stulecia. Giuseppe Baretti, Saverio Bettinelli, Voltaire, Melchiorre Cesarotti nie rozumieli Dantego i z pozycji wieku XVIII oceniali go surowo.

Punktem zwrotnym w ocenie Dantego będzie stanowisko, które reprezentował wybitny myśliciel Giambattista Vico (1668—1744). Widział on powiązania autora Boskiej Komedii z epoką dziejową, rozumiał ideały etyczne i kulturalne Dantego, którego porównywał z Homerem. Podobnie zapatrywali się na Dantego Gasparo Cesare Gozzi, redaktor weneckiego czasopisma kulturalno-literackiego «L'osservatore veneto» i wybitny tragik Vittorio Alfieri.

Romantyzm stanowi złotą epokę kultu i zainteresowania osobą i dziełem poety średniowiecza, które stało się ulubionym okresem historycznym dla romantyków. Wielcy poeci jak Ugo Foscolo, Vincenzo Monti i Giacomo Leopardi interesują się żywo osobą i dziełem Dantego, oceniając je bardzo wysoko. Nie sposób ze względu na szczupłe ramy rozdziału uwzględnić wszystkie najważniejsze nawet pozycje dantologii romantycznej. Wykracza ona poza granice Włoch. Frederic Ozanam, a przed nim Claude Fauriel i Pierre Louis Ginguene, następnie Etienne Jean Delecluse swymi pracami włożyli poważny wkład w nową dantologię francuską i europejską. W Niemczech Johann IV, król saski pod pseudonimem Philaletes umiał skupić dokoła istniejącego do dnia dzisiejszego Deutsche Dante-Gesellschaft (Niemieckie Towarzystwo Dantejskie) wszystkich wybitnych dantologów, wśród których pierwsze miejsce zajmują niewątpliwie Karl Witte, Ludwig Gotfred Blanc obok Carla Ludwiga Kannegiessera i Augusta Kopischa. We Włoszech popularność Dantego związana była również z Risorgimento — walkami o wolność i zjednoczenie narodu w XIX w.

Przedstawiciele umiarkowanych katolików-liberałów Cesare Balbo i Carlo Troya widzieli w Dantem ideał nowoczesnego-patrioty włoskiego. Rzecz ciekawa: przedstawiciel ruchu demokratyczno-republikańskiego Giuseppe Mazzini, wychodząc z odmiennych przesłanek, dochodził do podobnych konkluzji. Dzieło Dantego było szeroko i różnie komentowane przez wybitnych reprezentantów życia umysłowego i politycznego epoki romantycznej. W tym okresie ukazują się liczne wydania krytyczne Boskiej Komedii. Również mniejsze dzieła Dantego nie uszły uwagi ówczesnych dantologów. Nie brakło też prób uczynienia z Dantego prekursora protestantyzmu lub socjalizmu.

Druga połowa XIX wieku, w dużym stopniu pod wpływem pozytywizmu, stosuje kryteria filologiczne i historyczne jako podstawę nowej interpretacji dzieła Dantego. Na pierwsze miejsce wybija się dantologia włoska, której dotrzymuje kroku dantologia niemiecka, podczas gdy we Francji następuje pewnego rodzaju zahamowanie badań nad Dantem. Natomiast nowe centrum dantologii powstaje w Anglii. Reprezentują je dużej wartości uczeni: Edward Moore i Paget Toynbee. We Włoszech Isidoro del Lungo, Adolfo Bartoli i Pio Rajna wyświetlili wiele punktów spornych lub niejasnych. Jeden z najwybitniejszych krytyków i historyków literatury, Francesco de Sanctis, uwzględniając wyniki studiów filologicznych i historycznych, położył zasadniczy akcent na walorach artystycznych dzieła Dantego, przede wszystkim genialnego poety. W podobny sposób interpretował Dantego wybitny poeta, profesor uniwersytetu w Bolonii Giosue Carducci. Specjalne miejsce w historii dantologii drugiej połowy ubiegłego stulecia zajmuje Johannes Andreas Scartazzini, Szwajcar z pochodzenia. Jest on autorem syntetycznej monografii o Dantem oraz redaktorem Enciclopedia dantesca (1896—1905), będącej podsumowaniem osiągnięć dantologii XIX wieku. Wśród dantologów niemieckich na wzmiankę zasługują: Adolf Gaspary i Franz Xaver Kraus, autor obszernej pracy o Dantem i jego dziele oraz epoce. W ostatnich latach XIX wieku zaczyna się zaznaczać tendencja do koncentracji studiów dantejskich w oparciu o stowarzyszenia, mające do dyspozycji mniej lub bardziej regularnie ukazujące się czasopisma. Obok wychodzącego w Weimarze «Deutsches Dante-Jahrbuch» powstają we Włoszech «Il giornale dantesco», a później wychodzące do obecnej chwili «Studi danteschi» organ Societa Dantesca Italiana (Włoskie Towarzystwo Dantejskie) we Florencji.

W wieku XX zarysowują się nowe linie zainteresowań. Nie negując i nie pomniejszając osiągnięć wieku XIX współcześni badacze koncentrują swe wysiłki w określonych kierunkach. Studia o charakterze filologiczno-historycznym ustalają poprawne brzmienie tekstów, kolekcjonując rękopisy pod kątem ich chronologii, poprawności, a także autentyczności. Interpretacja alegoryczna stara się odnaleźć właściwy sens dzieła ukryty pod brzmieniem dosłownym. Interpretacja stylistyczno-estetyczna zwraca specjalną uwagę na subiektywnie pojętą istotę piękna, na strukturę literacką dzieła wraz z jego językiem i stylem. Kierunek estetycznej interpretacji wiąże się z działalnością Benedetto Croce, autora książki La poesia di Dante (1921, Poezja Dantego). Była to reakcja na przesadne zacieśnianie dantologii do zagadnień ściśle erudycyjnych. Croce nie neguje potrzeby komentarza historycznego i językowego, lecz twierdzi, że główną wartością dzieła Dantego jest piękno poezji, niezależne od przesłanek doktrynalnych. Połączenie kierunku estetycznego z badaniami historycznymi i filologicznymi reprezentują m.in. Attilio Momigliano, Francesco Torraca i Giulio Bertoni, podczas gdy Luigi Malagoli ograniczał zakres swych badań do zagadnień stylu i języka. W ostatnio opublikowanej (1971) dużej monografii syntetycznej Aldo Vallone zwraca specjalną uwagę na problematykę stylistyczną dzieła Dantego przy jednoczesnym uwzględnieniu tła dziejowego, stanu kultury i możliwych powiązań Dantego z prądami umysłowymi epoki. Vallone interesował się zarówno treścią, jak i formą dzieła. Duże zasługi na polu dantologii położył Michele Barbi (zm. 1941). W swych pracach przestrzegał przed fanatyzmem metodologicznym, przed ryzykownymi hipotezami, nie mającymi należytego oparcia w faktach. Barbi odrzucał traktowanie Dantego tylko jako filozofa lub polityka, dążąc do syntezy elementów ideowych z wymową poezji. Dla należytej oceny dzieła autora Boskiej Komedii konieczne są wielostronne studia nad językiem i historią średniowiecza. Krytyka wyłącznie estetyczna bez należytej podbudowy historycznej i filologicznej nie daje pożądanych rezultatów i nie ułatwia odcyfrowania sensu dzieła Dantego.

Nie sposób w krótkich ramach scharakteryzować cały dorobek współczesnej dantologii. Croce i Barbi położyli podwaliny pod nowe badania nad Dantem. Kontynuują je w różnych kierunkach Natalino Sapegno, Francesco Mazzoni, Mario Apollonio, a poprzednio Francesco Maggini, Bruno Nardi i Nicola Zingarelli. Dantologię francuską reprezentują uczeni dużej miary jak: Etienne Gilson, Henri Hauvette, Andre Pezard, Paul Renucci. Dantologia niemiecka związana jest z nazwiskami: Erich Auerbach, Friedrich Schneider, August Ruegg, Hermann Gmelin, Ernst Robert Curtius, Karl Vossler itd.

Współczesną dantologię charakteryzuje szeroki wachlarz zainteresowań, elastyczność metod, wnikliwa ocena dokumentów, rozróżnienie tego, co jest naukowo ustalone, od mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. Istotne osiągnięcia są duże. Odtworzono dokładnie tło historyczne, przeanalizowano gruntownie prądy umysłowe, które mogły wywrzeć wpływ na dzieło poety. Zrekonstruowano w miarę możliwości biografię Dantego, ustalono fakty bezspornie istniejące, rozwiano szereg legend. Dokładnie zbadano i przeanalizowano najważniejsze problemy i zagadnienia treściowe i formalne odnoszące się do Boskiej Komedii oraz do dzieł mniejszych. Postawiono na porządku dziennym sprawę autorstwa poematu II Fiore (Kwiat). Nie znaczy to, że wszystkie sprawy sporne i niejasne zostały bez reszty wyjaśnione. Pozostaje nadal możliwość różnych interpretacji epizodów, postaci czy też myśli, które spotykamy w różnych dziełach poety. Ze względu na luki w dokumentach niektóre momenty życia Dantego prawdopodobnie nigdy nie będą mogły być całkowicie wyjaśnione. Na zakończenie warto wspomnieć, że we Florencji, w Rzymie i w innych miastach włoskich odbywają się regularnie zebrania poświęcone komentowaniu i popularyzacji poszczególnych pieśni Boskiej Komedii (Lectura Dantis), które później ukazują się drukiem. Powstały też nowe czasopisma dantejskie. Najważniejsze to: «L'Alighieri», ukazujące się w Rzymie po roku 1960, dalej «Bulletin de la Societe d'Etudes dantesques du Centre Universitaire Mediterraneen» wydawane w Nicei we Francji. W czasopismach znajdujemy możliwie dokładne dane bibliograficzne odnoszące się do Dantego .

II. DANTE I JEGO EPOKA

Dante urodził się we Florencji w maju 1265 r. Trudno odtworzyć dokładny życiorys poety. Materiały źródłowe o charakterze oficjalnym zachowały się w niewielkiej stosunkowo ilości, tak że historyk musi opierać się w dużym stopniu na wypowiedziach Dantego, zawartych w jego dziełach oraz na danych znajdujących się w pismach komentatorów, w najdawniejszych życiorysach, zwłaszcza Boccaccia i Leonarda Bruni oraz na wzmiankach w kronikach (Villani). Zanim przejdziemy do życiorysu, warto przypomnieć dzieje rodzinnego miasta przyszłego autora Boskiej Komedii w wieku XIII i na początku XIV. W okresie tym toczyły się ostre walki między mieszczaństwem i szlachtą feudalną. Dzięki rozwojowi handlu miasto bogaci się szybko, co przyciąga jednostki energiczne i ambitne z innych części Włoch, a zwłaszcza z Toskanii. Idea wolności i antagonizmy między rodami oraz ugrupowaniami społecznymi dominują w życiu publicznym, co z konieczności w wielu wypadkach rzutuje również na życie prywatne jednostek. Dante będzie jedną z ofiar tego rodzaju sytuacji.

Polityka wewnętrzna miasta nie może być analizowana w oderwaniu od sytuacji ogólnowłoskiej. a nawet europejskiej. Wiek XIII jest punktem kulminacyjnym trwającej od XI wieku walki cesarstwa i papiestwa. W roku 1250, w trakcie walki z papiestwem, umiera Fryderyk II, który w południowej części Włoch stworzył prototyp nowoczesnego państwa. W 1266 ginie Manfred, jego syn, pokonany w bitwie pod Benewentem przez Karola Andegaweńskiego, brata Ludwika IX. Przybył do Włoch wezwany przez papieża na pomoc przeciwko gibelinom. W 1268 r. ginie z ręki kata Corradino, syn Manfreda. Wraz z nim kończy się panowanie dynastii Hohenstaufen. Jednakże podział Włoch na gibelinów — procesarskich i gwelfów — propapieskich trwa nadal. Oczywiście znaczenie tych terminów zmienia się z biegiem czasu. W znacznie mniejszym stopniu wchodzą w grę interesy cesarstwa i Stolicy Apostolskiej, na czoło wysuwają się natomiast interesy lokalnych frakcji i klas społecznych. Florencja będzie tego wyraźnym dowodem. Tradycyjnie datą rozdarcia wewnętrznego jest rok 1215. Krwawa zemsta za zerwanie obietnicy małżeństwa była zarzewiem walk między rodami Buondelmontich i Amideich. Spory rodzinne przekształciły się w rywalizację polityczną i gospodarczą, komplikując i tak już napiętą sytuację w mieście, w którym od dłuższego czasu ścierały się trzy odłamy: szlachty, bogatego mieszczaństwa (popolo grasso) i drobnego mieszczaństwa (popolo minuto). Szlachta, ostatecznie pokonana już w XII wieku i wygnana ze swych zamków, osiedla się w mieście. Nie tracąc poczucia odrębności stara się ona nawiązać kontakty z burżuazją florencką, by tą drogą odzyskać część wpływów. Jednocześnie jesteśmy świadkami walki popolo grasso i popolo minuto. Obok wielkich korporacji bankierów i właścicieli przedsiębiorstw handlowych powstają korporacje rzemieślników (kowali, szewców, rzeźników itp.), w których rolę dominującą ma popolo minuto. Walki wewnętrzne między gwelfami, podsycane za kulisami przez resztki szlachty gibelińskiej, przybierają na sile. Florencja toczy jednocześnie walki z rywalizującymi z nią miastami toskańskimi, przede wszystkim z Pizą. Klęska tej ostatniej w 1284 roku oznacza wzmocnienie baz politycznych i gospodarczych Florencji w środkowych Włoszech. Bogate mieszczaństwo umacnia swe wewnętrzne pozycje obsadzając główne urzędy (priori, gonfaloniere delia giustizia — chorąży sprawiedliwości). W 1293 roku Giano delia Bella, jeden z priorów, wydaje nowe zarządzenia wymierzone przeciwko szlachcie, która została pozbawiona wszelkich praw politycznych i narażona była na różnego rodzaju szykany. Rządy Giana nie trwały długo, już w 1295 r. zmuszony był udać się na wygnanie, jego ustawodawstwo uległo złagodzeniu. Pod warunkiem zapisania się do jednej z korporacji zawodowych członkowie rodów szlacheckich będą mogli brać udział w życiu publicznym miasta. Prawdziwym zwycięzcą pozostał popolo grasso, oficjalnie deklarujący się jako partia gwelficka. W końcu XIII wieku rozgorzała znowu walka o hegemonię władzy kościelnej nad władzą świecką. Interesy tej ostatniej reprezentowała Francja ze względu na to, że po śmierci Fryderyka II cesarstwo było ciągle nie obsadzone. Bonifacy VIII zamierzał zdobyć sobie mocne podstawy polityczne i finansowe we Włoszech, zwłaszcza Florencja i jej bogactwa były łakomą przynętą.

Gwelfizm florencki ostatecznie rozpadł się na dwa rywalizujące ze sobą ugrupowania: Białych — umiarkowanych, odnoszących się nieufnie do polityki papieża i Czarnych, szukających oparcia w Rzymie. Przywódcą Białych był Viero de'Cerchi, przywódcą Czarnych Corso Donati. Biali strzegli niepodległości Florencji i odrzucali ingerencję Bonifacego VIII w wewnętrzne sprawy miasta. Czarni byli bardziej ekspansywni, liczyli, że przy pomocy Rzymu zdobędą nowe rynki zbytu dla szybko rozwijającej się gospodarki Florencji. Przywódca Czarnych, Corso Donati, był jednostką ambitną, nie przebierał w środkach walki. Konflikt szybko dojrzewał w latach 1295—1302. Jest to okres, w którym Dante będzie odgrywać czynną rolę w życiu politycznym miasta. W tym samym czasie obyczaje i kultura Florencji ulegają nie mniej zasadniczym zmianom. Miasto rozrasta się, dawne mury nie obejmują całości nowego miasta. Już w 1172 roku trzeba było wybudować drugie pasmo murów, które też okazało się niewystarczające. W ostatnich latach XIII wieku rozpoczęto budowę okazałych gmachów, zarówno kościołów, jak i pomników architektury świeckiej.

Losy Dantego są ściśle związane z historią rodzinnego miasta. Wzrastał w atmosferze wewnętrznych konfliktów, o których była mowa wyżej. Rodzina Dantego była rodziną szlachecką, średniozamożną, tradycyjnie gwelficką, nie odgrywała większej roli w życiu miasta. Dzięki temu nie została wygnana z Florencji w roku 1260, po zwycięstwie gibelinów. Alighiero, ojciec Dantego, był postacią zagadkową. Poeta nic o nim nie mówi, podobnie zresztą jak o pozostałych członkach rodziny. Wiemy, że pożyczał innym pieniądze, ale nic nie upoważnia do przypuszczenia, że był zawodowym bankierem lub lichwiarzem. Drugą żoną Alighiera była Lappa Cialuffi, z którą miał dwoje dzieci — Francesca i córkę Tanę (Gaetana). O stosunku Dantego do macochy nic nie wiemy. Z przyrodnim bratem występuje natomiast w aktach, w których mowa o zaciągniętych pożyczkach. Forese Donati wspomina, że Dante doznawał pomocy od przyrodniego rodzeństwa, nie precyzując bliżej, o jaką pomoc chodziło. Rodzina Alighierich mieszkała w pobliżu Mercato Vecchio, w części miasta zwanej Popolo di San Martino del Vescovo. Dom Dantego (Casa di Dante) we Florencji, zrekonstruowany w XX wieku, znajduje się w tej dzielnicy.

O dzieciństwie poety prawie nic nie wiadomo. To, co na ten temat pisze Boccaccio, nie budzi zaufania. Ojciec Dantego umarł w 1283 r. Gdy przyszły autor Boskiej Komedii był jeszcze dzieckiem, zaręczono go z Gemmą Donati, córką Manetta. Posag Gemmy był niewielki. Nie wiemy, kiedy małżeństwo zostało zawarte, nie wiemy, czy było to małżeństwo szczęśliwe. Z małżeństwa tego narodziło się kilkoro dzieci: Jacopo, Pietro, Antonia, która później wstąpiła do klasztoru, przybierając imię Beatrice. W dokumentach roku 1308, w akcie prawnym występuje jako świadek Giovanni, syn Dantego Alighieri z Florencji. Akt ten sporządzony został w mieście Lucca. Być może był synem poety, trudno jednak stwierdzić, czy było to dziecko z małżeństwa z Gemmą. Wypadkiem pierwszorzędnej wagi było spotkanie dziewięcioletniego Dantego z rozpoczynającą dziewiąty rok życia Beatrice. Była córką zamożnego sąsiada Alighierich, Folco Portinari. Beatrice zmarła w roku 1290. Od pierwszego wejrzenia poeta zakochał się w Beatrice. Ta miłość, wysublimowana i przekształcona wyobraźnią poety, stała się jednym z motywów centralnych jego twórczości, zwłaszcza zaś Boskiej Komedii. O życiu Dantego po śmierci ojca aż do śmierci Beatrice nie wiemy wiele. Zabezpieczył sobie w jakiś sposób byt materialny i kontynuował studia w roku 1287 w Bolonii.

Akta urzędowe po 1290 r. niewiele informują o dalszych losach Dantego, mowa w nich o różnych transakcjach finansowych. Głównym źródłem wiadomości są utwory Dantego: Vita nuova (Nowe życie), Convivio (Biesiada) i niektóre liryki należące do Rime (Rymy). Pogrążony w rozpaczy po śmierci Beatrice, znalazł ukojenie w towarzystwie młodej, pięknej kobiety, która pomogła mu wyrwać się z depresji psychicznej. Kim była ta kobieta, nie wiemy.

Dante zaczął interesować się filozofią i literaturą, zwłaszcza starożytną. Pracował dużo, tak że zapadł na chorobę oczu, o czym wspomina w Convivio (III, 9). Uczęszczał prawdopodobnie do szkół klasztornych: dominikanów (Santa Maria Novella) i franciszkanów (Santa Croce), jako swego mistrza wymienia głośnego uczonego i męża stanu Brunetta Latini. Był to znany encyklopedysta, autor kompendium ówczesnej wiedzy (Li livres d'ou tresor — Księga skarbu), napisanego po francusku oraz poematu dydaktyczno-alegorycznego Tesoretto (Skarbczyk), w języku włoskim. Istota wpływu mistrza na ucznia oceniana jest różnie, faktem jest, że istnieją duże zbieżności poglądów i koncepcji literackich między obu autorami. Z rozmów z mistrzem uczeń wyniósł pewne zainteresowania, które później pogłębił i przedstawił w pięknej formie artystycznej.

Dante zaczął pisać poezje wcześnie. Nawiązał kontakty osobiste z wielu poetami, wśród których pierwsze miejsce zajmuje Guido Cavalcanti, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli nowej szkoły poetyckiej znanej pod nazwą dolce stil nuovo (słodki nowy styl). Owocem rozmyślań i pierwszych przeżyć miłosnych poety będzie utwór napisany między 1292 a 1294 rokiem pt. Vita nuova. Na ten okres przypada również przyjaźń z Forese Donatim. Z tego okresu pochodzą też liczne liryki poświęcone kobietom nazwanym Lisetta, Pargoletta, Donna Pietra, Violetta. Konduita Dantego w latach 1290—1295 jest przedmiotem długotrwałych sporów. Stanowisko dantologów nie jest w tym wypadku jednolite. Jedni uważają, że poeta po śmierci Beatrice prowadził życie rozpustne i hulaszcze, podczas gdy inni widzą w lirykach tego okresu, które miałyby stanowić dowód upadku moralnego, jedynie ćwiczenia stylistyczne.

Można jednak domyślać się, że po śmierci Beatrice poeta przez pewien czas szukał ukojenia nie tylko w studiach filozoficznych. Miłość do pocieszycielki, Donny Gentile, wspomnianej w Vita nuova, nazwana jest przeciwnikiem rozumu. Krótkotrwałe epizody miłosne nie były w stanie zająć myśli Dantego na stałe, studia przypominały mu konieczność udoskonalenia własnego talentu, by stać się godnym orędownikiem miłości do Beatrice, o czym była mowa w Vita nuova. Nie jest wykluczone, że niektóre kobiety (Lisetta, Violetta) były istotami fikcyjnymi, że uczucia z ich imieniem związane były zwykłą konwencją literacką. Jedno możemy stwierdzić: po śmierci Beatrice poeta załamał się i szukał pociechy i zapomnienia w przyjemnościach i uczuciach nie zawsze najwyższego gatunku. Jednak kult ukochanej kobiety, dalej, studia zakrojone na szeroką skalę i wreszcie udział w życiu politycznym rodzinnego miasta pozwoliły mu stosunkowo szybko przezwyciężyć kryzys zwany zbłąkaniem (traviamento). Znamy już warunki społeczne i ekonomiczne, które rzutowały na układ stosunków, których poeta stanie się ofiarą po roku 1301. Z zachowanych dokumentów wynika, że w latach 1295—1301 Dante brał aktywny udział w życiu publicznym Florencji. Zapisanie się do korporacji medyków i farmaceutów było warunkiem formalnym, które nadawało Dantemu prawo zasiadania w różnych radach i do piastowania urzędów. Nie znaczy to, by Dante wykonywał zawód lekarski. Korporacja, do której należał, grupowała różnego rodzaju intelektualistów. Dante posiadał sporo wiadomości z zakresu medycyny, co uwidoczniło się w jego pismach, nie był to jednak rezultat systematycznych studiów zawodowych, lecz wynik obserwacji zewnętrznych symptomów różnych chorób.

Wzmianki w aktach o działalności politycznej Dantego są stosunkowo liczne, lecz ich lakoniczność nie pozwala wyrobić sobie dokładnego pojęcia o problemach, z którymi się spotykał i o sposobie traktowania ich. Musimy więc poprzestać na suchych wyliczeniach funkcji politycznych poety. Od listopada 1295 do kwietnia 1296 był członkiem tzw. rady stojącej u boku capitano del popolo, stanowiącego pewnego rodzaju przeciwwagę podesty (burmistrza). Od maja do września 1296 był członkiem tzw. Rady Stu (Consiglio del Cento). Był to organ nadzorujący rachunki i działalność finansową różnych urzędów. Być może udział w życiu publicznym przeszkadzał Dantemu zajmować się należycie własnymi sprawami bytowymi. W aktach notarialnych tego okresu spotykamy wzmianki o zaciągniętych przez poetę pożyczkach. Luki w zachowanych dokumentach nie pozwalają dokładnie odtworzyć przebiegu jego działalności publicznej, wiemy, że zasiadał w różnych zgromadzeniach zajmujących się administracją miasta. W maju 1300 roku wysłano go jako ambasadora do San Gimignano. Miał spowodować przystąpienie tego miasta do ligi gwelfickiej Toskanii. Nagromadzenie sprzecznych tendencji i skomplikowana gra polityczna przywódców różnych ugrupowań przybrały w roku 1300 specjalnie ostre formy. Intrygi Bonifacego VIII zaostrzały istniejące konflikty i powodowały powstawanie nowych trudności. W tym ciężkim okresie Dante sprawuje najwyższy urząd we Florencji, priora. od 15 czerwca do 15 sierpnia 1300 roku, w okresie gdy polityka Bonifacego VIII godzi w interesy żywotne, a nawet do pewnego stopnia zagraża niepodległości miasta. Nowe władze florenckie postanowiły działać energicznie. Zatwierdzono wyrok, mocą którego trzej obywatele miasta, spiskujący na rzecz papieża, zostali skazani na obcięcie języka i na dużą grzywnę. Wywołało to oburzenie Bonifacego VIII, podsycane knowaniami Czarnych, odsuniętych od wpływów. Do tych kłopotów dołączyły się inne. W wigilię święta patrona miasta, św. Jana, doszło do ostrych starć między przedstawicielami korporacji i możnowładcami. Ażeby przeciąć radykalnie wrzód, skazano na wygnanie przywódców partii, między nimi znalazł się Corso Donati, wróg Dantego, oraz Guido Cavalcanti, przyjaciel Dantego. Miejscem wygnania tego ostatniego była niezdrowa, malaryczna Sarzana. Po kilku miesiącach Guido został odwołany z wygnania, lecz jego zdrowie ucierpiało silnie skutkiem niezdrowego klimatu. Zmarł wkrótce po powrocie w roku 1300. Dla Dantego było to niewątpliwie tragiczne przeżycie.

Obok trudności politycznych dawały się we znaki poecie kłopoty finansowe. Z akt wynika, że w 1300 r. zwracał bratu część zadłużenia z lat poprzednich.

Sytuacja polityczna ulegała dalszemu zaostrzeniu. Przeciwnicy Białych stawali się coraz agresywniejsi, ufni w opiekę Rzymu, gdzie przebywał Corso Donati, szef Czarnych. Konflikt dojrzewał powoli, ale konsekwentnie. Kadencja Dantego skończyła się 15 sierpnia 1300 r. W dalszym ciągu bierze czynny udział w życiu publicznym uczestnicząc w różnych komisjach i zgromadzeniach. W kwietniu 1301 powierzono mu nadzór nad robotami publicznymi przy ulicy San Procolo. Brał również udział w pracach komisji, która miała ustalić system wyboru priorów. Od kwietnia do września 1301 r. był ponownie członkiem Rady Stu. W tym charakterze wypowiedział się przeciwko udzieleniu pomocy wojskowej Bonifacemu VIII. Tymczasem Czarni postanowili, w porozumieniu z papieżem, przejść do ofensywy. Karol Valois, brat Filipa IV Pięknego został zaproszony do Toskanii, by przygotować interwencję zbrojną przeciwko Florencji, która postanowiła wysłać trzech ambasadorów do Rzymu dla pertraktowania z Bonifacym VIII. Jednym z nich był Dante. Papież zatrzymał go na swym dworze, podczas gdy we Florencji Czarni przy pomocy Karola Valois odnieśli zwycięstwo nad przeciwnikami, którzy w decydującym momencie nie potrafili zdobyć się na energiczną kontrakcję. Karol wkroczył do miasta 1 listopada 1301. Było to początkiem fali terroru wymierzonego przeciwko Białym. Po paru dniach chaosu powołano nowe władze, które zalegalizowały działalność Czarnych i ich francuskiego sprzymierzeńca. W tym czasie Dante znajdował się albo w Rzymie, albo w drodze do Florencji, której już nigdy nie ujrzał. Los jego był przesądzony. Prędzej czy później musiał stać się ofiarą potężnych przeciwników.

Seria procesów politycznych nie oszczędziła Dantego. Pierwszy wyrok przeciwko niemu został wydany 27 stycznia 1302 r. Zarzucano czterem florentczykom, a wśród nich również Dantemu, nadużycia finansowe i oszustwa. Dokument ten odznacza się brakiem udowodnienia winy, ogólnikowością i niesprecyzowaniem zarzutów oraz niesmaczną frazeologią. Uderza brak rozróżnienia osób, trudno zorientować się, kto, kiedy i jakie popełnił przestępstwo. Tendencyjność i brak obiektywizmu sędziów rzuca się jaskrawo w oczy. Wszyscy czterej oskarżeni zostali wezwani do zgłoszenia się u podesty, gdyby zaś tego nie uczynili, zostaliby skazani na wygnanie na dwa lata, na pozbawienie prawa sprawowania urzędów i na karę pieniężną 5000 florenów. Rzecz jasna, Dante nie zjawił się przed sądem. Następny wyrok zapadł 10 marca 1302 roku, mocą którego 15 osób, wśród nich Dante, zostało skazanych na śmierć za oszustwa oraz niedozwolone korzyści. Wyrok ten ma w jeszcze większym stopniu charakter zemsty politycznej. Czarni usiłowali tłumaczyć swe postępowanie twierdząc, że skazani byli gibelinami, a nie gwelfami.

W początkach 1302 roku kończy się pierwsza część życia Dantego, związana z Florencją. Druga cześć obejmuje lata wygnania, tułaczki i usiłowania powrotu. Jest to jednocześnie okres wielkiej twórczości literackiej. Z wyjątkiem Vita nuova oraz znacznej części liryków, wydanych później pod ogólną nazwą Rime, wszystkie dzieła poety powstały po roku 1302. Najważniejsze momenty pierwszego okresu to miłość do Beatrice, jej śmierć, chwilowe załamanie moralne (traviamento), powrót do kultu Beatrice, studia, Vita nuova i działalność polityczna. Drugą część życia Dantego można podzielić na dwa zasadnicze okresy: pierwszy to lata 1302— 1313 (śmierć Henryka VII) oraz 1313—1321.

Pierwsze lata wygnania wypełnione są zrozumiałymi próbami powrotu do domu. Zdawano sobie sprawę, że będzie to możliwe tylko w wypadku pokonania Czarnych. Stąd też działalność emigrantów Białych, do których początkowo przyłączył się Dante, nacechowana jest wysiłkami zmierzającymi do pozyskania sprzymierzeńców oraz przygotowaniami do ewentualnej akcji zbrojnej. Część Białych osiedliła się w gibelińskiej Pizie. Dante wziął udział w zebraniu Białych w San Godenzo w czerwcu 1302 roku. Celem zebrania było uzyskanie pomocy rodu Ubaldinich przeciwko czarnej Florencji. Czarni po chwilowych niepowodzeniach odnieśli szereg zwycięstw, które również w roku 1303 zapewniły im przewagę. Dante przebywał w roku 1303 w Forli korzystając z gościny, jaką ofiarował mu Scarpetta degli Ordelaffi. W charakterze posła odwiedził Weronę. W roku 1304 jako jeden z przywódców stronnictwa Białych bierze udział w rokowaniach między Florencją a emigrantami. Toczyły się one pod egidą wysłannika nowego papieża. W roku 1303 zmarł wróg Dantego, Bonifacy VIII. Jego następca, Benedykt XI, wysłał do Florencji jako mediatora kardynała Nic-cola Albertini da Prato. Opinia Białych została sformułowana w liście, którego autorem był Dante. Świadczy to, że cieszył się poważaniem wśród swych towarzyszy niedoli. Wysiłki legata papieskiego nie dały pozytywnych rezultatów. Część Białych dążyła do rozwiązania zbrojnego. Czarni byli również skłóceni, pozycja Corso Donatiego zaczęła się chwiać. W tych warunkach trudno było rządcom Florencji zdobyć się na jednolity program działania. Doszło wprawdzie do formalnej zgody, ale była ona od samego początku fikcją. Zbyt dużo nienawiści i nieufności nagromadziło się po obu stronach. Śmierć papieża i nowy kryzys Stolicy Apostolskiej skomplikowały jeszcze bardziej sytuację. Biali rozpoczęli na nowo wojnę z Florencją. Klęska pod Lastra (20 lipca 1304 r.) przekreśliła ostatecznie nadzieje emigrantów na zwycięstwo.

W tymże roku 1304 Dante, zrażony błędami kierownictwa Białych, przed którymi wielokrotnie ostrzegał, zerwał ostatecznie z emigrantami i odtąd będzie tworzył „partię dla siebie", czyli nie będzie wiązał się z żadnym istniejącym stronnictwem. Odtąd życie Dantego stanie się pasmem wędrówek. Wobec luk w dokumentach nie jesteśmy w stanie dokładnie stwierdzić, gdzie i kiedy poeta przebywał po roku 1304. Wiemy, że pierwszym etapem tułaczki była Werona, do której wrócił zresztą i później. W październiku 1306 r. korzystał z gościny rodu Malaspina w Lunigianie. Pertraktował w imieniu swych protektorów z biskupem Luni w Sarzana. Następnie Dante udał się w górzyste strony Toskanii do Casentino, posiadłości hrabiów Guidi. Tam rozegrał się zagadkowy epizod: Dante zakochał się w nieznanej bliżej kobiecie i napisał tzw. Montanina canzon (Pieśń z gór) zaczynającą się od słów: [Amor dacche convien pur ch'io mi doglia] [Miłości! Ponieważ wypada, abym się skarżył]. Pomimo różnicy zdań między dantologami wydaje się, że istotnie chodzi tu o miłość, której bohaterką była istota realna, a nie o alegorię, jak utrzymują niektórzy badacze poezji dantejskiej.

Wiadomości o dalszych etapach wędrówki Dantego stają się coraz bardziej fragmentaryczne. Możliwe, że przebywał około 1308 r. w Lukce. Nie jest wykluczone, że Dante studiował w Paryżu w tym okresie. Sprawa pobytu poety we Francji jest szeroko dyskutowana przez dantologię współczesną. Większość badaczy odrzuca twierdzenie Boccaccia, który mówi wyraźnie, że Dante kontynuował swe studia za granicą Włoch, wymieniając Bolonię i Paryż. Poeta popularyzował wiedzę i filozofię w traktacie Convivio napisanym między 1306 a 1308 rokiem. Interesował się również problematyką języka włoskiego, czego dowodem jest niedokończony traktat w języku łacińskim: De vulgari eloąuentia, który powstał między 1304 a 1307 rokiem. Widzimy, że zainteresowania naukowe Dantego obejmowały szeroki wachlarz zagadnień. Oba traktaty zostały z nieznanych powodów przerwane. Trudności materialne, o których poeta wspomina w Convivio, przeświadczenie, że na arenie politycznej nic zrobić nie można, chęć pogłębienia wiedzy, która stała się głównym celem i pasją wygnańca — wszystko to razem wzięte mogło skłonić Dantego do podróży za Alpy. Wzmianki w Boskiej Komedii o Arles, o Paryżu noszą cechy bezpośredniości. Dodajmy jeszcze, że również kronikarz Giovanni Villani mówi o studiach filozoficznych i teologicznych Dantego w Paryżu. Brak danych co do miejsca pobytu Dantego między 1307 a 1309 r. wzmacnia tę hipotezę. Boccaccio wspomina o pobycie poety w Bolonii. Był to ośrodek studiów prawniczych, natomiast nie zaspokajał potrzeb Dantego w zakresie teologii i filozofii, które interesowały go przede wszystkim. Komentator z XIV wieku, Giovanni da Serravalle, podtrzymywał tę wersję. Mniej prawdopodobny natomiast wydaje się pobyt w Oxfordzie, o czym wspomina Boccaccio. Z analizy dzieł poety nie wynika zainteresowanie Anglią. Paryż natomiast był ważnym ośrodkiem studiów teologicznych, co mogło przyciągnąć każdego studiującego te zagadnienia. Oxford był mniej znany i mniej atrakcyjny, trudno dostępny w ówczesnych warunkach.

Życie Dantego weszło na inne tory po roku 1310. W roku 1308 opróżniony tron w Niemczech zajął Henryk VII Luksemburski. Nowy władca powziął śmiałą decyzję sięgnięcia po koronę cesarską. W tym celu postanowił udać się do Italii, gdzie sytuacja była w dalszym ciągu bardzo skomplikowana. We Florencji walki frakcyjne nie ustawały. W 1308 roku został zabity Corso Donati, śmiertelny wróg Dantego, ale mimo to bramy Florencji pozostały nadal zamknięte dla wygnańców. Zmieniła się też sytuacja Stolicy Apostolskiej. Nowy papież Klemens V przebywał we Francji i przygotowywał przeniesienie stolicy katolicyzmu z Rzymu do Awinionu (Avignon). Wyprawa Henryka VII do Włoch miała zabarwienie idealne, niemal romantyczne. Trudności zaczęły się piętrzyć od pierwszych dni i narastały z biegiem czasu. Odżył dawny podział na Italię gibelińską oraz Italię gwelficką. Dwuznaczne stanowisko Klemensa V gmatwało jeszcze bardziej sytuację. Oficjalnie popierał wyprawę Henryka VII, który w 1310 roku zjawił się we Włoszech, potajemnie jednak stał po stronie króla Neapolu Roberta, przywódcy gwelfów. Do wrogów cesarza należała również i Florencja, tradycyjnie gwelficką i rywalizująca z gibelińską Pizą. Władca Mediolanu, Guido delia Torre, obawiał się, że Henryk VII będzie popierać rywalizującą z nim rodzinę Viscontich, co okazało się prawdą. Henryk VII wkroczył w grudniu 1310 r. do Mediolanu. Miasta: Cremona, Brescia, Bergamo opowiedziały się po stronie Luksemburczyka, zaproszonego również przez Rzym, natomiast Genua, Wenecja i Florencja zadeklarowały się po stronie gwelfickiej. Henryk opanował Genuę i wśród rosnących komplikacji kontynuował wyprawę do Rzymu po koronę cesarską, którą obiecywał mu papież.

Wypadki te miały silny i bezpośredni wpływ na losy Dantego. Przebywał we Włoszech od końca roku 1310. Był bez zastrzeżeń entuzjastą Henryka VII, który postanowił przywrócić zachwiany porządek świata, powołując po sześćdziesięcioletniej przerwie do życia cesarstwo, obok papiestwa główny filar systemu politycznego i moralnego średniowiecznego świata. Poglądy te sformułował częściowo już w Convivio, obecnie pogłębił i uzupełnił je w traktacie łacińskim De monarchia (O monarchii, rok 1311—1312) i w listach będących świadectwem czynnego zaangażowania się poety w walkę między gwelfami i gibelinami. List do królów, książąt i ludów Włoch zapowiada nadejście nowej ery sprawiedliwości i pokoju za sprawą cesarza. List do występnych florentczyków zawiera potępienie polityki rodzinnego miasta i grozi mu surowymi karami. List do cesarza Henryka wzywa go do energicznej akcji przeciwko buntownikom. Wiadomo, jakie były dalsze losy wyprawy Henryka Luksemburskiego. W zbuntowanym Rzymie z trudem mógł on ukoronować się w bazylice laterańskiej, gdyż bazylika Sw. Piotra w maju 1312 roku była okupowana przez przeciwników. W sierpniu cesarz opuścił Rzym i udał się do Toskanii, rozpoczynając we wrześniu oblężenie Florencji. W listopadzie zmuszony był przerwać działania wojenne, które zamierzał podjąć na nowo na wiosnę następnego roku. Sytuacja stała się groźna, gdy król Neapolu włączył się do akcji. Henryk zamierzał unieszkodliwić te zabiegi w porozumieniu z królem Sycylii, wrogiem Neapolu. Nieoczekiwana śmierć cesarza 24 sierpnia 1313 roku przekreśliła tragicznie nadzieje Dantego. Pośmiertnym hołdem dla cesarza będą słowa Boskiej Komedii (Raj XXX, 133—138), z których wynika, że poeta zdawał sobie sprawę z faktu, iż wyprawa Henryka była przedwczesna, że świat nie był należycie przygotowany na jego przyjęcie.

Stanowisko Dantego nie uszło uwagi Czarnych. Czując się zagrożeni uczynili kilka gestów pojednawczych pod adresem przeciwników. W 1311 roku ogłoszono nową amnestię, z której jednak Dante był wykluczony.

Nie znamy dokładnie miejsca pobytu Dantego w latach 1311—1315. W okresie tym kontynuuje pracę nad Komedią. Piekło i duża część Czyśćca były już wówczas gotowe. Napisał też trzy krótkie listy do cesarzowej Małgorzaty brabanckiej w imieniu hrabiny de Battifolle, żony hrabiego Guidi, na dworze którego poeta przebywał w początkach wyprawy Henryka VII. Z tego okresu pochodzi również ciąg dalszy korespondencji z zaprzyjaźnionym poetą Cino da Pistoia oraz list do kardynałów włoskich biorących udział w konklawe w Carpentras w roku 1314, po śmierci Klemensa V, wzywający do położenia tamy szerzącemu się zepsuciu.

Sytuacja gwelfów uległa pogorszeniu. Gibelini pod wodzą Uguccione delia Faggiuola odnieśli duże zwycięstwo pod Montecatini w sierpniu 1315 r. Spowodowało to złagodzenie kursu polityki we Florencji. Otworzyły się nowe możliwości dla emigrantów. Pod warunkiem zapłacenia kary i poddania się upokarzającej ceremonii w baptysterium Św. Jana mogli uzyskać przebaczenie i prawo powrotu do domów. Dante odrzucił tę propozycję. W liście do nieznanego bliżej przyjaciela florenckiego dał wyraz swemu oburzeniu. Został niesłusznie skrzywdzony, znosił różne cierpienia i upokorzenia przez niemal piętnaście lat. W zamian za to proponuje mu się przebaczenie nie popełnionych win na upokarzających warunkach. „Jeżeli nie ma drogi honorowej, nigdy nie wrócę do Florencji" — pisał poeta dodając: „Czyż w każdym zakątku ziemi nie można podziwiać słońca i gwiazd oraz rozmyślać o prawdzie?" (Epistolae IX) . Na zakończenie Dante wyraża przekonanie, że chleba mu nie zabraknie.

Reakcja Czarnych nie dała długo na siebie czekać. Nowymi wyrokami w październiku 1315 roku Dante i jego synowie zostali skazani na śmierć. Jednocześnie skończyła się kariera Uguccione, wypędzonego przez przeciwników z Pizy i z Lukki. Odżył także konflikt między Ludwikiem Bawarskim, następcą Henryka VII i papieżem Janem XXII. Na tym tle antagonizmy polityczne zaostrzyły się i nadzieje na powrót do Florencji znikły całkowicie. Dante pracuje obecnie intensywnie nad ostateczną redakcją Komedii, przede wszystkim Raju. Ostatnie lata życia spędził częściowo w Weronie na dworze Can Grande della Scala. Ostatecznie osiedlił się w Rawennie, której władcą był Guido Novello da Polenta. Wyjeżdżał na krótsze pobyty do innych miast. W 1320 roku przedstawił publicznie w kościele Sw. Heleny w Weronie swój traktat: Questio de aqua et terra (Zagadnienie wody i ziemi), którego autentyczność została ostatecznie ustalona. Dante był wówczas znany jako wielki poeta i uczony, o czym świadczy między innymi wymiana eklog łacińskich z Giovannim del Virgilio, retorem bolońskim. Wyrażał on podziw dla talentu Dantego, zapraszając go do Bolonii i obiecując mu koronę poetycką. Dante wyjaśnił, że jego marzeniem jest otrzymać wieniec laurowy we Florencji. W Rawennie przebywały też dzieci poety: Jacopo, Pietro i Antonia. Nie jest wykluczone, że i Gemma znalazła się wreszcie u boku męża. Jest możliwe, że poeta zajmował się również pracą pedagogiczną. Na okres pobytu w Rawennie przypada atak ze strony astrologa Cecco d'Ascoli.

W lipcu 1321 roku Dante reprezentował swego protektora w Wenecji, prowadząc rokowania z senatem republiki św. Marka. W drodze powrotnej nabawił się nieznanej choroby, która spowodowała jego śmierć 14 września 1321 r.

W świetle dokumentów i bezspornych faktów musimy stwierdzić, że wiele ważnych momentów biografii Dantego otoczonych jest tajemnicą. Stosunkowo liczne legendy są tworem późniejszej fantazji i raczej zaciemniają prawdziwy obraz poety. Niewiele możemy powiedzieć o sposobie życia i charakterze oraz o zewnętrznym wyglądzie Dantego. Głównym źródłem informacji są kroniki i życiorysy, przede wszystkim Giovanni Villani i Boccaccio oraz wzmianki, które poeta umieścił w swych dziełach.

We Florencji zachowało się kilka wizerunków Dantego z XIV wieku. Najciekawszy i najważniejszy znajduje się w kaplicy Bargello i jest dziełem Giotta lub jego uczniów. Fresk przedstawiający Dantego w kościele Santa Croce został zniszczony w wieku XVI. W katedrze Santa Maria del Fiore jest portret poety pędzla Michelina (XV w.), przedstawiający go w pozycji stojącej na tle wizji Boskiej Komedii i panoramy Florencji. Zachowało się ponadto kilka portretów zdobiących rękopisy Boskiej Komedii: Codex Palatinus 320 z XV wieku, Codex Laurentianus (Strozzi 184) oraz Codex Riccardianus 1040. Możemy dodać do tego wykazu brązowe popiersie z Muzeum w Neapolu, fresk Rafaela w Watykanie, zwany Disputa di Parnasso (Dysputa na Parnasie) oraz portret znajdujący się w katedrze w Orvieto, którego autorem jest Luca Signorelli. Również w Bargello można zobaczyć maskę pośmiertną Dantego, jednakże jej autentyczność nie jest całkowicie bezsporna. Obrazy te możemy skonfrontować z opisem Boccaccia, który miał dane pochodzące od osób znających osobiście poetę w Rawennie. Dante został pochowany w kościele Franciszkanów w Rawennie. Starania Florencji o przemieszczenie pośmiertnych szczątków jednego z jej największych synów rozbijają się do dnia dzisiejszego o opór Rawenny. W końcu XV wieku na polecenie gubernatora weneckiego, Bernarda Bembo, słynny architekt i rzeźbiarz Pietro Lombardo wzniósł mauzoleum, tam gdzie znajdował się pierwszy grobowiec Dantego. Epitafium ułożył jeszcze w XIV wieku Bernard Canaccio. W roku 1780 wzniesiono małą świątynię poświęconą poecie Boskiej Komedii. Nagrobek Lombarda dochował się do naszych czasów .

III. "VITA NUOVA"

Vita nuova (Nowe życie) jest pierwszym większym dziełem Dantego. Jest to historia miłości do Beatrice, miłości subtelnej, wyidealizowanej. Dziełko to zapowiada przyszłego wielkiego poetę, a ponadto Boską Komedię. Jest to więc początek drogi, na końcu której znajdzie się genialne dzieło, ukoronowanie wysiłków oraz ideałów całego życia.

Pierwszy na większą skalę zakrojony utwór Dantego ma formę mieszaną. Podstawę stanowią liryki młodzieńcze wybrane później, do których autor dodał komentarz prozą. Forma taka nie jest nowością. Boecjusz (VI wiek) w Consolatió philosophie (Pocieszenie filozofii) przeplatał wierszem tekst pisany prozą, to samo robił Alain de Lilie w De planctu naturae (O skardze natury) i starofrancuska chantefable Aucassin et Nicolette. Autorstwo Dantego nie ulega wątpliwości. Potwierdzają je: Boccaccio, Villani, Leonardo Bruni i komentatorzy. Całość zamknięte jest w 42 rozdziałach niewielkich rozmiarów. Dante na początku zaznacza, że w jego wspomnieniach najważniejszy jest moment, gdy rozpoczęło się nowe życie. Fakt ten związany jest z Beatrice. Dante ujrzał ją pierwszy raz, gdy miał dziewięć lat, Beatrice była młodsza o kilka miesięcy. Następne spotkanie odbyło się dziewięć lat później, czyli w roku 1283, wtedy też zaczęły się wizje. Pierwsza z nich to ukazanie się ukochanej kobiety we śnie na rękach Amora. Skutkiem wzruszeń spowodowanych miłością Dante zachorował, jednak utrzymywał w tajemnicy istotny powód choroby. Ażeby zamaskować swe prawdziwe uczucie, udawał miłość do innej kobiety, zwanej Donna Schermo, czyli Kobieta-Tarcza. Po jej wyjeździe poeta pozorował głęboki smutek i napisał sonet na ten temat. Inne sonety pisał w związku ze śmiercią przyjaciółki Beatrice, po czym opuścił Florencję, by odnaleźć Donnę Schermo. Spotkany po drodze Amor, występujący pod postacią pielgrzyma, doradził mu, by wybrał inną Donnę Schermo, co poeta istotnie uczynił. Udawał miłość tak ostentacyjnie, że zwrócono na to uwagę, a obrażona Beatrice odmówiła poecie pozdrowienia. Pogrążony w głębokiej rozpaczy Dante ujrzał we śnie młodzieńca, który sugerował mu napisanie poematu wyjaśniającego Beatrice motywy jego postępowania i prawdziwe uczucia poety. Następnie autor spotkał Beatrice na bankiecie. Śmierć ojca Beatrice wywarła silne wrażenie na Dantem. Poeta pisze dalej na temat działania miłości, gloryfikując Beatrice. Odtwarza możliwie wiernie stan ducha zakochanego młodzieńca. W czerwcu 1290 roku Beatrice nieoczekiwanie zmarła. Zrozpaczony Dante napisał list do władców ziemi, pozbawionej największego skarbu, następnie oddaje hołd zmarłej w kilku kanconach.

Tak upłynął rok. Dante przypadkowo ujrzał piękną, młodą kobietę, która patrzyła na niego z wyraźnym współczuciem. Napisał kilka sonetów poświęconych kobiecie miłej, młodej, pięknej i mądrej (rozdz. XXXVIII), zwanej Donna Gentile. Miłość ta była krótkotrwała, Beatrice ukazała się we śnie, poeta wrócił do swej pierwszej idealnej miłości. Pod wpływem nowej wizji, której istoty nie znamy, Dante postanowił tak długo nie pisać o Beatrice, dopóki nie będzie w stanie uczynić tego w sposób godny ideału. Tu kończy się poemat, w którym momenty autobiograficzne i wizje poetyckie splatają się w jedną całość, tworząc dokument dojrzałości poetyckiej jego autora.

Zasadnicze problemy związane z interpretacją Vita nuova sprowadzają się do punktu centralnego: zapytywano, czy chodzi w danym wypadku o miłość do realnej kobiety, czy też wszystko jest gloryfikacją abstrakcyjnego ideału, inaczej mówiąc, czy utwór ma charakter upoetyzowanej autobiografii, czy też należy szukać sensu alegorycznego. Opinie na ten temat różnią się znacznie.

Większość dzisiejszych dantologów widzi w Vita nuova przede wszystkim autobiografię niewątpliwie upoetyzowaną. Sprowadzają oni do minimum lub wręcz odrzucają istnienie sensu alegorycznego młodzieńczego utworu Dantego. Vita nuova to przede wszystkim wspomnienie przeżyć miłosnych, które oczywiście z biegiem czasu zostały wysublimowane. Jest to pogląd uczonych tej miary jak: Michele Barbi, Francesco Maggini, Siro A. Chimenz, August Vezin. Zwracają oni słusznie uwagę na realistyczny charakter tła obyczajowego i kulturalnego utworu.

Nie mniej prawdziwie wygląda analiza uczuć miłosnych poety i związanych z nimi stanów egzaltacji lub depresji psychicznej. To samo odnosi się do wspomnienia rocznicy śmierci Beatrice. Realne aspekty posiada spotkanie z pocieszycielką, zwaną Donna Gentile lub Pietosa. Poeta znajdował przyjemność w jej towarzystwie, ale jednocześnie podświadomie zarzucał sobie niewierność, zdradę pamięci Beatrice. Liczne wzmianki o wizjach i snach nie podważają charakteru realnego opisywanych faktów i uczuć. Na plan pierwszy młodzieńczego poematu Dantego wysuwa się postać Beatrice.

Jak już zaznaczono, teoria przeciwna alegorycznej czy symbolicznej interpretacji postaci Beatrice wydaje się obecnie mieć przewagę. W związku z tym uważa się, że Beatrice była istotą realną, żyjącą we Florencji w drugiej połowie XIII wieku.

Komentatorzy z XIV wieku stwierdzają, że Beatrice Portinari, żona Simona de'Bardi była kobietą, którą Dante kochał i na cześć której pisał poematy .

Na wzmocnienie tej tezy można przytoczyć wzmianki w Czyśćcu (XXX 31—48, 73—75, 121—138; XXXI 43—54). Dante mówi o Beatrice jako o kobiecie, którą spotkał za życia i którą stracił przez śmierć, a którą później odnalazł w nowych warunkach jako ideał doskonałości duchowej.

Beatrice Portinari i Beatrice przedstawiona przez Dantego w Vita nuova to dwie różne postacie. Vita nuova nie jest pamiętnikiem czy też autobiografią. Punktem wyjścia jest niewątpliwie realna postać dziewczyny florenckiej, w której poeta się zakochał. Jej postać i uczucia dla niej ulegają ustawicznej sublimacji, w dużym stopniu pod wpływem koncepcji poezji prowansalskiej i poezji dolce stil nuovo. Oba kierunki dążyły do idealizacji kobiety, do uczynienia z niej istoty nadziemskiej, anielskiej, której właściwe miejsce było w niebie, podczas gdy jej pobyt na ziemi miał charakter przemijającego epizodu. Atmosfera staje się rozrzedzona, realne fakty i kontury postaci rozpływają się w olśniewającym blasku błękitu nieba.

Wpływ czołowego reprezentanta bolońskiego dolce stil nuovo jest widoczny. Guido Guinizelli, którego Dante wysoko cenił, otaczał ukochaną kobietę glorią niebiańską, która zasłaniała jej realny kształt. Guinizelli mówił, że kobieta, którą obdarzał miłością, miała cechy postaci anielskiej. Prawdziwa miłość, mówi poeta boloński, nie jest zjawiskiem banalnym, dostępnym dla wszystkich. Wymaga ona współdziałania odpowiednich danych umysłowych i moralnych, które goszczą w duszach jednostek wznoszących się nad poziom zwykłej przeciętności. W tych warunkach kobieta przekształca się w istotę nadziemską, zdematerializowaną, staje się w jakimś stopniu emanacją majestatu Boga. Miłość ulega ewolucji od zjawiska czysto ziemskiego do zjawiska mistyczno-filozoficznego. Guido Guinizelli i Dante zwracają zgodnie uwagę na fakt, że środki ekspresji, jakimi rozporządza poeta, są niewystarczające dla należytego' pd-tworzenia piękna ukochanej i dla wyrażenia bezgranicznego ogromu uczuć, które poeta żywi dla swej damy. Oryginalność Guinizełlego polega na stworzeniu nowego modelu miłości uduchowionej, wolnej od więzów ziemskich, materialnych. Taka miłość jest dowodem szlachetności duszy i wysokiego poziomu moralnego i umysłowego istoty zakochanej. Innym przedstawicielem nowej poezji włoskiej jest przyjaciel Dantego, Guido Cavalcanti. Jego programowe kancony [Donna mi prega] ([Kobieta mnie prosi]) oraz [Io non pensava lo cor giammai] ([Nie myślałem nigdy, że serce]) rozwijają niektóre koncepcje Guinizellego, nadając im podbudowę filozoficzną, a jeszcze bardziej psychologiczną. Podobnie jak Dante w Vita nuova, interesuje się on analizą psychologii uczuć i myśli człowieka zakochanego. Miłość w tym ujęciu nabiera aspektu przeżyć indywidualnych w oparciu o realność faktów i osób. Cavalcanti idzie dalej niż większość reprezentantów dolce stil nuovo. Zwraca uwagę na tragiczny konflikt między stroną duchową oraz zmysłową. Duch ludzki dąży do zdobycia prawdy, zmysłowość natomiast rodzi namiętność i nieokiełznane instynkty. Dante, po śmierci Beatrice, znalazł się w podobnej sytuacji. Obaj poeci uznają, że miłość jest potrzebą natury ludzkiej, dlatego jest elementem potężnym, z którym należy się liczyć i który musi być utrzymany we właściwych granicach. W tym celu należy unikać tego wszystkiego, co sprowadza człowieka na manowce.

Innym ważnym modelem, który dopomógł Dantemu stworzyć własną koncepcję poetycką była, obok dolce stil nuovo, liryka prowansalska. Zjawia się ona w XI wieku, jej geneza nie została całkowicie wyjaśniona.

Najdawniejsze pomniki literatury prowansalskiej mają charakter religijny. Następnym etapem będzie liryka miłosna — od miłości zmysłowej (Guilhem IX) do miłości coraz bardziej wyidealizowanej, związanej z anonimową przeważnie damą (Jaufre Rudel, Marcabru, Cercamon, Bernard de Ventadour).

Rozwój liryki prowansalskiej prowadził do formalizmu. Treść została ustalona i zamknięta w ramach szablonów, wszystko staje się konwencją. Koniecznością stało się poszukiwanie nowych form dla przedstawienia starych i ogólnie znanych tematów. Punkt kulminacyjny formalizmu reprezentuje wysoko ceniony przez Dantego Arnaut Daniel (1180—1210). Jego wpływ na niektóre liryki Dantego jest bezsporny (zwłaszcza na tzw. Rime petrose). Zresztą sam Dante w De vulgari eloąuentia i w Boskiej Komedii nie tai swego podziwu dla prowansalskiego trubadura. Wypadki, związane z wyprawą rycerzy północnofrancuskich na południe (tzw. krucjata przeciwko albigensom) w roku 1215, zahamowały rozwój kultury prowansalskiej i w znacznym stopniu zniszczyły lirykę trubadurów. Nowa, ostatnia faza poezji południowofrancuskiej nosi piętno religijno-mistyczne. Kult kobiety zastępuje kult Matki Boskiej. Akcenty zmysłowe stają się coraz rzadsze. Podziw dla piękna kobiety nie znika całkowicie, jest natomiast inaczej interpretowany. Schyłkowi trubadurzy (Pons de Capdoil, Arnaut de Mareuil, Montanhagol) twierdzą, że Stwórca dał tyle piękna kobiecie, że nawet mniejsza jego ilość stanowiłaby ozdobę wielu innych stworzeń. Miłość, wolna od wszelkiej domieszki zmysłowej, jest źródłem uczuć czystych i bezinteresownych. Poeta stoi na straży dobrego imienia swej pani, miłość dworska ulega ostatecznej sublimacji, znika całkowicie pierwiastek materialny, wszystko zamyka się w dziedzinie przeżyć duchowych. Stanowisko, jakie zajmował Dante w Vita nuova, jest zbliżone do tego modelu miłości i służby damie.

Poezja Dantego i poezja dolce stil nuovo zrywa zarówno z formalizmem prowansalskim, jak i realistyczną oraz zmysłową koncepcją miłości, której wyrazicielami byli między innymi Jean de Meun, autor drugiej części Le roman de la rose (Powieść o róży) oraz Andreas Capellanus, autor traktatu De amore (O miłości). Na gruncie traktatu De amore kult oraz wysublimowana idealizacja kobiety byłyby całkowicie niemożliwe.

Dante i poeci dolce stil nuovo łączyli dwie różne tendencje: poezję trubadurów, zwłaszcza tematykę miłosną i styl oraz mistyczny kult, mający silne podbudowanie w filozofii scholastycznej. Miłość pojęta jest jako pragnienie dobra, jako ustawiczna chęć doskonalenia się. W tym kontekście kobieta traci cechy istoty ziemskiej stając się tworem doskonałym, istotą nadziemską, podobną do anioła.

Vita nuova jest więc dziełem oryginalnym, ale związanym mniej lub bardziej silnie z charakterystycznymi dla wieku XIII prądami religijnymi, filozoficznymi oraz artystycznymi. Młodzieńcze dzieło Dantego cechuje zwartość, zwięzłość i logiczny rozwój akcji. Nastrój liryczny góruje zdecydowanie nad suchym komentarzem i nad dygresjami erudycyjnymi. Moment przeżyć osobistych wysuwa się na pierwszy plan, przypominając Wyznania św. Augustyna. Miłość, skrucha, nadzieja i oczekiwanie, ból i ekstaza wypływają z osobistych uczuć i myśli poety bez cech alegorii czy też abstrakcyjnych uogólnień.

Vita nuova w ostatnim rozdziale zawiera zapowiedź dalszego doskonalenia talentu i umysłu poety. Jego ostatecznym celem staje się stworzenie pomnika miłości i kultu Beatrice. Nie oznacza to, by poeta w latach 1292—1294 miał już gotowy plan i pomysł swego wielkiego dzieła. Dante zdawał sobie sprawę z faktu, że duchowo i intelektualnie nie dojrzał do realizowania zapowiedzianego celu. Pogłębienie światopoglądu i kultury ogólnej było koniecznością. Następne dzieła będą etapami pogłębiającego się talentu i osobowości przyszłego autora Boskiej Komedii .

IV. DROBNE POEMATY LIRYCZNE "RIME"

Niezbędnym uzupełnieniem twórczości Dantego w jej pierwszej fazie rozwojowej są liczne liryki wydane obecnie pod ogólnym tytułem Rime. Nastręczają one współczesnej dantologii szereg poważnych trudności. Nie wszystkie z nich doczekały się całkowitego rozwiązania. Pierwsza trudność to ramy chronologiczne. Początkowe liryki sięgają okresu Vita nuova. Najstarsze zapiski w dokumentach odnoszące się do Rime spotykamy w 1287 roku, rzecz ciekawa, w aktach notariusza z Bolonii.

W tym okresie talent Dantego dojrzewał i ulegał stałej ewolucji, stąd też poszczególne liryki znacznie różnią się, zarówno jeśli chodzi o styl i język, jak też i tematykę. Z tym związana jest sprawa autentyczności poszczególnych poematów. Niektóre z nich wymienia sam poeta jako swoje utwory w De vulgari eloąuentia. lub w listach do przyjaciół. Kilka starych kodeksów z XIV wieku zawiera sporą liczbę liryków wchodzących obecnie w skład Rime.

Omawiany zbiór zasługuje na uwagę również i z tego względu, że jest odbiciem tła poetyckiego i klimatu artystycznego epoki. Możemy zauważyć wyraźne refleksy trubadurów, dolce stil nuovo i poezji poprzedniego okresu, związanej głównie z osobą Guittona d'Arezzo (zm. 1294), surowo później krytykowanego przez Dantego, jak również śledzić stopniowe uniezależnianie się naszego poety od gotowych wzorów i poszukiwanie własnych, oryginalnych dróg w dziedzinie formy i treści. W odróżnieniu od liryków dolce stil nuovo i trubadurów, Rime Dantego odznaczają się znacznie silniejszym zabarwieniem indywidualnym. Poprzednia poezja starała się stworzyć ogólnie obowiązujące koncepcje miłości i narzucić określony szablon twórczości poetyckiej. Dante stawia na pierwszym miejscu różnorodność i oryginalność autentycznych przeżyć i uczuć osobistych, unikając formalizmu i pogoni za czysto zewnętrznymi efektami werbalnymi.

Pomimo całej oryginalności Dante nie uwolnił się całkowicie od wpływów literackich poprzedników. Spotykamy w Rime między innymi motywy poezji sycylijskiej.

Nie mniej wyraźnie występują reminiscencje Guittona d'Arezzo, reprezentującego dawny styl poezji. U Dantego spotykamy w niektórych lirykach charakterystyczne dla Guittona nieregularne rymy (prometto — scritto — metto), nieregularny dwudziestowierszowy sonet, grę słów, wykorzystanie homonimów. Pomimo zależności formalnych, o których była mowa, czujemy w Rime swoisty urok, czego dowodem jest choćby głośny sonet: [Guido, i'vorrei] ([Guido, chciałbym]). Poeta w towarzystwie przyjaciół Guido Cavalcantiego i Lapa Gianniego chciałby pod wpływem sił czarodziejskich znaleźć się wraz z trzema najpiękniejszymi damami na barce, płynącej w nieznane. Żadne przeciwności nie mogłyby zniweczyć uroku tej podróży, której głównym celem byłoby oderwanie się od rzeczywistości i ucieczka w krainę miłości i wzniosłych uczuć. Wpływ Cavalcantiego na młodzieńcze liryki Dantego jest niewątpliwy. Obaj przyjaciele przedstawiali w swych utworach dwa różne aspekty miłości: miłość uszlachetriającą, wzniosłą oraz miłość naturalną, przemijającą. Obaj poeci, podobnie jak Guinizelli, biorą za punkt wyjścia realne uczucia do realnych kobiet, które stopniowo przekształcają się w ekstazę mistyczną, podobnie jak ziemska kobieta nabiera cech anielskich, właściwych mieszkankom niebios.

Również motywy spojrzenia i pozdrowienia ukochanej, odgrywające tak ważną rolę w Vita nuova, znajdujemy w licznych utworach należących do Rime. W konwencji dolce stil nuovo utrzymane są liryki analizujące istotę miłości oraz sposoby, jakimi oddziałuje ona na umysł i uczucie jednostek szlachetnych. Klasyfikacja liryków, których poeta nie ujął nigdy w zwartą całość organizacyjną, nastręcza sporo trudności, gdyż kryteria podziału mogą być różne.

Można za podstawę klasyfikacji przyjąć temat miłości do Beatrice, do innych kobiet (w tym również Rime petrose), liryki o tematyce doktrynalnej (w tym również kancona: [Tre donne intorno al cor mi son venute] ([Trzy damy przyszły w pobliże mego serca]), oraz liryki okolicznościowe (w tym korespondencje poetyckie oraz Tenzone con Forese Donati — Spór z Forese Donatim ). Rzecz jasna, specjalnego traktowania wymagają poezje wątpliwego autorstwa.

Liryki związane z osobą Beatrice powstały przeważnie w okresie Vita nuova. Uzupełniają one wrażenie swoistego uroku Beatrice. Jest to ta sama piękna, subtelna, młoda istota, która wywiera dodatni, uszlachetniający wpływ na otoczenie. Poezje poświęcone innym kobietom są ciekawym przyczynkiem do zgłębienia życia uczuciowego ich autora. Ogólnie charakteryzują się elegancją, swobodą wypowiedzi i tonem swoistego optymizmu. Fioretta, Violetta noszą wszelkie znamiona realnych istot, które przejściowo Dante obdarzał swą miłością lub zainteresowaniem.

Pargoletta, którą wspominać będzie Beatrice, czyniąc zarzuty Dantemu, gdy spotka go w Raju Ziemskim, jest początkowo postacią zbliżoną do anioła, później staje się bezwzględna i okrutna dla poety, który życzy jej, by doznała cierpień z powodu miłości.

Nieznana kobieta, mieszkająca w okolicy Casentino w Apeninach, wywołała nowe uczucia u Dantego. Mowa o tym w kanconie: [Amor dacche convien pur ch'io mi doglia] (tzw. Montanina canzon). Nosi ona wszelkie cechy realnego przeżycia. Miłość ta ma charakter gwałtownej namiętności, która paraliżuje wolę poety i uniemożliwia mu działanie. Kim była ta kobieta, nie wiadomo.

Jeszcze jedna kobieta występuje w Rime. Na imię jej Lisetta, być może jest to Isabetta, o której pisał Giovanni Quirini, wenecki korespondent Dantego. W tym wypadku jesteśmy mniej pewni, czy w dalszym ciągu chodzi o realną kobietę, czy też o alegorię.

Specjalną grupę stanowią cztery utwory o różnej formie, których główną bohaterką jest enigmatyczna postać kobiety zimnej, dumnej, twardej jak skała (po włosku pietra). Stąd imię jej Kobieta-Kamień — Donna Pietra. Można od razu zaznaczyć, że nie brakło efektownych prób ustalenia jej tożsamości. Nie wchodząc w szczegóły, możemy stwierdzić, że wszystkie te wysiłki były tylko domysłami, pozbawionymi solidnych fundamentów. Do Rime petrose należą: sekstyna [Al poco giorno e al gran cerchio d'ombra] ([Wczesnym rankiem, przy dużym kręgu cienia]), podwójna sekstyna [Amor tu vedi ben che ąuesta donna] ([Miłości, ty dobrze widzisz, jak ta kobieta]) i dwie kancony: [Cosi nel mio parlar voglio esser aspro] ([A zatem w mej mowie chcę być ostry]) oraz [Io son venuto al punto de la rota] ([Dotarłem do punktu zwrotnego]).

Liryki te wyrażają miłość silnie zmysłową, niemal brutalną, którą wzbudziła w duszy Dantego owa zagadkowa Donna Pietra. Autorstwo nie budzi wątpliwości, gdyż sam Dante cytuje w De vulgari eloąuentia (II 13) jako swoje własne utwory: [Al poco giorno...] oraz [Amor tu vedi ben...]. Wskazówki astronomiczne pozwalają ustalić datę powstania Rime petrose na rok 1296.

Interpretacja wyżej wymienionych liryków obraca się dookoła zasadniczego problemu, czy Donna Pietra była kobietą realną, która rozbudziła realną miłość, czy też mamy do czynienia z alegorią, a wówczas powstaje pytanie, jakiego rodzaju alegoria może być brana pod uwagę. Istnieje jeszcze inna próba wyjścia z sytuacji: Rime petrose byłyby tylko naśladownictwem maniery literackiej poety prowansalskiego Arnaut Daniel, którego Dante istotnie bardzo wysoko ocenił. Trudna jednak przypuścić, by przyszły autor Boskiej Komedii, który miał wysokie ambicje i który starał się zawsze być oryginalny, ograniczał się do roli formalnego naśladowcy.

Interpretacja alegoryczna również nie dała bezwzględnie przekonywających rezultatów. Za realnym charakterem miłości opiewanej w Rime petrose przemawiają opisy krajobrazów w różnych porach roku oraz dokładny portret bohaterki. Wzmacniają wrażenie realności również analizy uczuć i ciągle zmieniający się stan ducha poety. Słyszymy silne akcenty zmysłowe, rozpacz, gniew, wyczuwamy zniechęcenie i znużenie walką.

Znacznie mniej trudności nastręcza interpretacja Tenzone con Forese Donati. Jest to ciekawy przyczynek do życiorysu Dantego. Całość obejmuje sześć sonetów: trzy sonety Dantego i trzy, które w odpowiedzi Dantemu napisał Forese. Niewątpliwie ton Tenzone nie pokrywa się z tonem, jaki przystoi przyszłemu poecie zaświatów i miłości idealnej do Beatrice. Dante i Forese czynią sobie złośliwe i poważne zarzuty. Forese zarzuca przyjacielowi małoduszność, zaniedbanie pomszczenia krzywdy, bliżej nieznanej, wyrządzonej ojcu. Dante jest więc złym synem, jest lekkomyślny i niewdzięczny w stosunku do rodziny Donatich, która pospieszyła mu z pomocą materialną w trudnych chwilach.

Dante odpowiedział złośliwymi i dwuznacznymi aluzjami do pożycia małżeńskiego przyjaciela, który zaniedbuje żonę, rzuca ponadto niekorzystne światło na konduitę moralną matki Foresego, zarzuca mu także obżarstwo, opilstwo i szukanie łatwych przyjemności. Prawdopodobnie Tenzone powstała w atmosferze dobrego humoru, który podniecony winem przekształcił się w dość trywialną wymianę inwektyw i różnego rodzaju zarzutów. Rzucenie niekorzystnego światła na przyjaciela, o którym później będzie mówić z prawdziwym wzruszeniem, gdy spotka jego duszę w Czyśćcu (pieśń XXIII 115—117), pozostaje przykrym zgrzytem.

Z innych liryków okolicznościowych zasługuje na uwagę wymiana poezji z różnymi poetami, z którymi łączyły często Dantego więzy przyjaźni. Należy do nich wzmiankowany już wenecjanin Giovanni Quirini, wielbiciel naszego poety. Korespondencja poetycka z Dantem da Maiano, o którym mało wiemy, sięga początków działalności literackiej Alighieriego. Tematem dziewięciu sonetów, które obaj poeci wymienili między sobą, jest wizja młodej dziewczyny. Ukazała się ona we śnie Dantemu da Maiano podając mu wieniec i koszulę. W sonetach tych mówi się także o cierpieniach miłosnych i o obowiązku posłuszeństwa.

Inną ważną korespondencję prowadził Alighieri z przyjacielem Cino da Pistoia. Tematem tych utworów jest miłość i trudności, na jakie napotyka na drodze życia człowiek zakochany szczerze i głęboko.

Stosunkowo mało wnoszą inne liryki okolicznościowe. Zdradzają czasem żyłkę komiczną, jak np. sonet o Garisendzie (krzywa wieża w Bolonii) lub mówią o przelotnych znajomościach i drobnych wydarzeniach.

Liryki doktrynalne przedstawiają pod postacią alegorii różne poglądy Dantego. Obok uczuć własnych występują w nich poglądy filozoficzne, które mają podwójny sens: dosłowny i alegoryczny. Pierwszy z nich przedstawia mniej lub bardziej wyidealizowaną miłość, drugi natomiast obraca się w kręgu zagadnień etycznych i filozoficznych. W duszy poety ścierały się różne koncepcje miłości, które nie wykluczały się wzajemnie. Zagadnienia powyższe zostały naświetlone w sonecie [Due donnę in cima delia mente mia] ([Dwie kobiety u szczytu mego umysłu]). Jedna kobieta to uosobienie cnoty i mądrości, druga natomiast reprezentuje piękno szeroko pojęte. Jedno nie wyklucza drugiego. Wzniosłość myśli połączona z piękną forma cechuje kanconę: [Tre donne intorno al cor mi son venute]. Trzy piękne, nieznane i zaniedbane przez ludzkość damy skarżą się na upadek moralności i deklarują solidarność z ofiarami panoszącego się zła. Kancona ta pochodzi z początkowego okresu wygnania (około roku 1304). Trzy niewiasty mają niewątpliwie sens alegoryczny. Oznaczają one trzy odmiany sprawiedliwości. Drittura, kancona jest poetyckim obrazem zawierającym hołd dla prawa naturalnego, prawa moralnego i prawa ludzkiego.

Podobnie jak trzy damy, poeta jest ofiarą wrogów sprawiedliwości i moralności, a walkę z nimi uważa za swój zasadniczy obowiązek wobec ludzkości.

Liryki doktrynalne stanowią pomost między liryką miłosną dolce stil nuovo i okresu Vita nuova a erudycyjnym charakterem następnego dzieła, jakim będzie Convivio, które w początkowym założeniu miało być komentarzem do wybranych liryków. Problem liryków wątpliwego autorstwa jest skomplikowany i nie wszystkie sprawy sporne zostały wyjaśnione w sposób nie budzący wątpliwości, stąd ilość utworów jest różna w poszczególnych wydaniach .

V. "CONVIVIO" - EWOLUCJA OSOBOWOŚCI I POGLĄDÓW DANTEGO

Autorstwo Convivio nie budzi wątpliwości. Mówią o tym Ottirno Commento i Pietro Alighieri. Giovanni Villani. nie wymieniając tytułu, dość dokładnie opisuje treść traktatu w swej kronice. Najstarsze rękopisy w liczbie 39 (razem z fragmentami) pochodzą z XIV wieku, pierwsze wydanie drukiem z roku 1490. Również data powstania Convivio może być ustalona dość dokładnie w oparciu o analizę tekstu. Autor wspomina o śmierci Gherardo da Camino (IV 14). który umarł w marcu 1306 roku. a więc traktat nie mógł powstać wcześniej. Fryderyk II wspomniany jest jako ostatni cesarz. Wynika z tego, że wiadomość o wstąpieniu na tron Henryka VII w listopadzie 1308 roku nie dotarła jeszcze do poety. Wzmianka o dłuższej tułaczce również zmusza nas do przyjęcia daty 1306 jako najwcześniejszej. Można zatem stwierdzić, że Convivio zostało napisane, według wszelkiego prawdopodobieństwa, między początkiem roku 1307 i początkiem 1309.

Convivio powstało na podłożu zainteresowań humanistycznych poety i oznacza nowy etap w jego twórczości, a mianowicie zwrot do erudycji, połączony z zainteresowaniami filozofią i osiągnięciami ówczesnej wiedzy.

Dante informuje czytelników, że po śmierci Beatrice chodził do szkół klasztornych i przysłuchiwał się dysputom filozoficznym. Nie jest wykluczone, że uczęszczał na wykłady retoryki i filozofii, które prowadził w szkole przy kościele Santa Maria Novella dominikanin Remigio Girolami. Lektury autorów starożytnych, wśród których pierwsze miejsce zajmują Boecjusz i Cyceron, pozostawiły głębokie ślady w umysłowości poety. Niepodobna pominąć milczeniem faktu, że wśród lektur Dantego poważne miejsce zajmowała Etyka Arystotelesa (w wersji łacińskiej — Dante nie znał greckiego) oraz pisma myślicieli średniowiecza: Alberta Wielkiego, Tomasza z Akwinu i Awerroesa. Niewątpliwie w ciągu piętnastu lat po śmierci Beatrice Dante dużo przeczytał. Dodajmy jeszcze, że w De vulgari eloąuentia wykazuje również dużą znajomość poetów włoskich i trubadurów prowansalskich, a także Biblii.

Szacunek dla wiedzy i dla rozumu ludzkiego oraz podziw dla kultury starożytnej znamionują postawę Dantego — prekursora humanizmu.

Studia klasyczne dla większości pisarzy były drogą prowadzącą do lepszego zrozumienia prawd wiary. Dante niewątpliwie dorzucał do tej koncepcji coś nowego, a mianowicie głęboki szacunek dla kultury starożytnej i chęć udostępnienia jej szerokim kręgom czytelników. Humanistycznym aspektem Convivio będzie swoista propaganda dobrodziejstw kultury. Uwalnia ona ludzkość od ignorancji, źródła większości błędów i nieszczęść. Kultura sprzyja podniesieniu poziomu moralnego jednostek i całego społeczeństwa.

Dante posługuje się metodami i argumentacją scholastyków, ale stawia Arystotelesa równie wysoko, jeżeli nie wyżej niż autora Summa theologiae.

Znacznie rzadziej Dante powołuje się na Platona, którego podziwia, ale bez entuzjazmu.

Inni myśliciele starożytni są wymieniani raczej mimochodem. Na tym tle zarysowuje się idea Convivio jako propagandy wiedzy, dostępnej dla szerokiego ogółu i dlatego traktat napisany został po włosku. Miało to umożliwić uczestnictwo w swoistym bankiecie kultury również jednostkom mniej wykształconym, nie znającym łaciny — języka rozpraw naukowych. Dante wybrał swoistą formę dla swego traktatu, przypominającą formę Vita nuova. Początkowo miał składać się ze wstępu i komentarza czternastu kancon, Dante skomentował jednakże tylko trzy z nich: [Voi che intendendo il terzo ciel movete] ([Wy, którzy rozumiejąc, poruszacie trzecie niebo]), [Amor che netta mente mi ragiona] ([Miłość, która dyskutuje w mym umyśle]), [Le dolci rime d'amor ch'io solia] ([Słodkie rymy miłosne, które mam w zwyczaju]). Autor chciał wyjaśnić ich prawdziwe znaczenie, ukrywające się pod alegorią. Dawało mu to możność przedstawienia swych poglądów na kluczowe zagadnienia, wśród których należy wymienić: ideę władcy, sprawy języka, istotę szlachectwa, problematykę etyczną i polityczną. Na naczelnym miejscu poeta postawił kwestię stosunku wiary do rozumu.

Rozum jest uzależniony od Boga, stwórcy wszystkich rzeczy materialnych i niematerialnych, filozofia jest nacechowanym miłością użyciem wiedzy (Convivio III 6, 7, 12, 13). Cnota ułatwia korzystanie z objawień rozumu. Dante daje listę jedenastu zasadniczych cnót. Są nimi: odwaga, umiarkowanie, hojność (liberalitate), wspaniałomyślność (magnificenza), wielkoduszność (magnimitade), umiłowanie honoru, łagodność, uprzejmość, umiłowanie prawdy, opanowanie i poczucie sprawiedliwości.

W dziedzinie politycznych poglądów stwierdzamy tendencje do uogólnień i do stworzenia ideału doskonałego władcy i państwa, co wynika z humanistycznego nastawienia Dantego w tym okresie. Idealny model państwa widzi w cesarstwie. Zasadniczym zadaniem cesarstwa jest zapewnienie szczęścia rodowi ludzkiemu w oparciu o dobrodziejstwa cywilizacji (Convivio IV 4). W celu urzeczywistnienia go potrzebna jest władza silna, uniwersalna, obejmująca swym zasięgiem cały świat. Dante miał na myśli cesarstwo rzymskie, które należało odbudować w formie odpowiadającej konkretnym warunkom i potrzebom epoki. Cesarz byłby monarchą nadrzędnym, Dante nie wyklucza więc możliwości istnienia najwyższego autorytetu. Cesarz powinien być najsilniejszym monarchą, by w razie potrzeby narzucić swą wolę innym państwom.

Cesarstwo rzymskie nie było dziełem przypadku, lecz powstało skutkiem zrządzenia Opatrzności dla zapewnienia pokoju na ziemi, pokoju, który jest niezbędnym warunkiem powstania cywilizacji i szczęśliwego życia. Sprawdzianem tego stanu rzeczy był również fakt, że losami Rzymu kierowali ludzie wielcy, o których poeta-humanista mówi z szacunkiem, a nawet ze wzruszeniem.

Monarcha w jego pojęciu będzie miał zakres władzy ograniczony prawami moralnymi i nakazami związanymi z wykonywaniem swej misji.

Dante moralista i Dante humanista włączają się w ramy utopijnej wizji doskonałego ustroju politycznego. Moralista usiłuje nadać swemu obrazowi uzasadnienie polityczne, jego cesarstwo pojęte jest jako skuteczne narzędzie walki z rozkładem moralnym, którego głównym źródłem jest chciwość i pożądanie dóbr materialnych w sposób nieumiarkowany. Humanista uważa starożytny Rzym za przykład godny naśladowania. Kontrastem tego ideału były państewka włoskie, rozdarte waśniami wewnętrznymi, kierujące się w swym postępowaniu chciwością i nienawiścią, zapominające o sprawiedliwości.

Dante porusza w Convivio kwestię języka włoskiego, wypowiadając charakterystyczne uwagi, które później lub w tym samym czasie rozwinie w traktacie De vulgari elo-ąuentia, zapowiedzianym w Convivio. Pisząc po włosku autor mógł uczynić podarunek z wiedzy szerokiemu ogółowi. Swoje stanowisko popiera stanowiskiem Cycerona (De amicitia — O przyjaźni) i Arystotelesa (Ethica VIII, IX). Jest to jeszcze jeden aspekt humanizmu Dantego.

O ile chodzi o istotę piękna, Dante wyraża pogląd, że piękno i moralność pozostają w stosunku ścisłej zależności. Istota piękna polega na harmonii wewnętrznej poszczególnych elementów dzieła i na jasnym sformułowaniu myśli. Dobrym chwytem retorycznym jest taki układ dzieła, by wydawało się piękniejsze po dokładnej jego analizie. O wartości utworu decyduje jego treść. Mogą jednak powstać inne sytuacje. Czasem treść utworu jest trudno dostępna dla czytelnika, wówczas należy ocenić zewnętrzną jego szatę. Walory czysto estetyczne nie zawsze więc są uzależnione od treści dzieła. Są to jednak wypadki wyjątkowe, zasadniczym postulatem jest harmonijna zgodność treści i formy. Piękno ma charakter autonomiczny i jest uzależnione od formy, a ta znowu od języka. Dlatego Dante wysoko ceni oryginalność dzieła i odnosi się z daleko posuniętą rezerwą do tłumaczeń, również do przekładów prozy.

Dante, w odróżnieniu od scholastyków, starał się stworzyć coś w rodzaju teorii piękna, zwracając uwagę na aspekt artystyczny dzieła, podczas gdy scholastyka interesowała się prawdami moralnymi i religijnymi, zawartymi w utworze literackim.

Dużo trudności nastręcza dantologom aspekt alegoryczny Convivio i związana z nim interpretacja postaci kobiecych: Donny Pietosy i Beatrice. Dante twierdzi, że pocieszycielka z Vita nuova jest alegorią filozofii. Wysuwa się na czołowe miejsce traktatu, gdyż zgodnie z poprzednią zapowiedzią poeta nie będzie na razie mówić o Beatrice, której rywalką staje się Donna Pietosa — Gentile. W grę wchodzi alegoria, której Dante nie unika w Convivio, wręcz przeciwnie, jego zadaniem będzie wydobyć spod dosłownego znaczenia interpretowanych kancon ich głębsze, ukryte znaczenie. Niektóre postaci historyczne i mitologiczne nabierają podwójnego sensu, np. Orfeusz staje się uosobieniem mędrca i poety, Marcja, żona Katona, reprezentuje ewolucję szlachetnej duszy ludzkiej.

Na tym tle postaci Beatrice i Donny Pietosy nabierają specjalnej wymowy. Dante podkreśla z naciskiem, że w jego duszy i umyśle toczyła się długa i trudna walka między Beatrice, ideałem anioła i Donną Pietosa, filozofią, pocieszycielką ziemską. Stanowisko powyższe nie jest wolne od pewnej sprzeczności: przyznaje filozofii piękno i wysokie wartości moralne oraz intelektualne, a jednocześnie składa hołd wielkości i świętości Beatrice. Sprzeczność ta jest bardziej pozorna niż istotna. Beatrice pozostaje nadal najwyższym ideałem mądrości, piękna i wszelkiej dobroci, może więc być zastąpiona, oczywiście tylko częściowo, czymś wartościowym, w danym wypadku filozofią. Donna Gentile (Pietosa) z Vita nuova przestaje istnieć jako kobieta realna, ziemska, miejsce jej zajmuje alegoria. Pamięć o Beatrice trwa nadal, jednak opowiadanie o niej nie mieściłoby się w ramach traktatu popularyzującego naukę i z tego względu poeta nie mówi o niej. Różnica między Beatrice, istotą doskonałą, nadziemską i Donną Gentile, pocieszycielką ziemską w Vita nuova utrzymuje się nadal, z tym, że w Convivio Donna Gentile zmienia charakter i staje 6ię uosobieniem kultu wiedzy nie wykluczającego kultu Beatrice.

W konkluzji możemy stwierdzić, że Dante nie sprzeniewierzył się miłości do Beatrice, która jest w jego pamięci postacią realną i uosobieniem najwyższych wartości duchowych.

Jednym z powodów napisania Convivio była potrzeba podniesienia autorytetu osobistego, by godnie móc wysławiać Beatrice i skutecznie służyć ludzkości, pogrążonej w grzechu, narażonej na wszelkiego rodzaju klęski i wieczne potępienie. Widzimy tu aspiracje przyszłego autora Komedii. Przewodnik zbłąkanej społeczności ludzkiej na drodze do zbawienia i udoskonalenia musiał być istotą mądrą i moralnie nieskazitelną.

Convivio jest dziełem nie dokończonym z nieznanych powodów. Nie ulega wątpliwości, że Dante miał mniej lub bardziej dokładną koncepcję całego dzieła. W tekście spotykamy wzmianki o zamierzonych rozdziałach, czyli traktatach, które nie zostały zrealizowane. Convivio tworzy pewną zamkniętą w czterech traktatach całość. Być może to najważniejszy powód przerwania pracy nad omawianym dziełem. Dante przedyskutował najważniejsze zagadnienia moralne, polityczne i filozoficzne. Jako poeta mógł się poczuć znużony koniecznością zawarcia pasjonujących go myśli i uczuć w schemacie rozprawy o formie scholastycznej. Być może doszedł do wniosku, że w dalszych wywodach nie uniknąłby powtarzania się. Mógł także dojść do wniosku, że dał wystarczające informacje naukowe, przyczyniając się tym samym do odrodzenia moralnego i politycznego ludzkości. Wiadomo, że to odrodzenie było głównym marzeniem poety. Mogły zaistnieć również i inne powody. W umyśle Dantego zaczęła się już wówczas krystalizować koncepcja Boskiej Komedii, z czym było związane głębsze zainteresowanie teologią oraz różnego rodzaju nurtami mistycznymi. W tych warunkach entuzjazm dla starożytności i długotrwałe pogrążenie się w filozofii pogańskiej odwodziły poetę od zasadniczego celu.

Nowością Convivio jest usiłowanie stworzenia. możliwie obszernego kompendium wiedzy, dostępnego możliwie szerokiemu gronu czytelników. Nowością będ.ie również przeświadczenie o własnej misji przewodnika ludzkości na drodze do postępu i szczęścia. Złączone z tym jest umiłowanie piękna, kultury starożytnej i tęsknota do idealnych form bytu jednostkowego i zbiorowego. Jest to duży krok na drodze do Boskiej Komedii .

VI. "DE VULGARI ELOQUENTIA" - PROBLEM JĘZYKA WŁOSKIEGO

Mniej więcej jednocześnie z Convivio Dante pracował nad innym traktatem naukowym o problemie języka włoskiego. Jest to De vulgari eloąuentia, napisana po łacinie.

Dante rozróżnia język narodowy (vulgaris locutio), będący w ogólnym użyciu, od języka wtórnego (locutio secondaria), opartego o ściśle określone prawidła gramatyczne, podczas gdy vulgaris locutio nie podlega żadnym regułom.

Dobra znajomość różnych narzeczy włoskich jest dowodem, że De vulgari eloąuentia powstała w parę lat po wygnaniu. W traktacie tym jako postać żyjąca wspomniany jest Giovanni I, markiz Monferrato, który zmarł w lutym 1305 roku, stąd wniosek, że De vulgari eloąnentia nie mogło być napisane po 1305 roku. Inna wzmianka o pokoju w Caltabellotta (sierpień 1302) jest dowodem, że traktat nie został napisany przed tą datą. Najprawdopodobniej więc Dante napisał De vulgari eloąuentia między początkiem 1303 roku i końcem 1304.

Giovanni Villani poświadcza au-torstwo Dantego w odniesieniu do De vulgari eloąuentia, podobnie jak uczynił to Boccaccio. Informuje ponadto, że traktat miał składać się z czterech części, lecz z przyczyn nieznanych napisane zostały tylko dwie. Druga część jest nie dokończona i, co więcej, urwana w połowie zdania, co świadczy, że autor przerwał dzieło nagle i że nie wrócił później do swego traktatu.

W pierwszej księdze autor przedstawia początki mowy ludzkiej oraz jej historię. Druga księga poświęcona jest ustaleniu form i reguł poezji włoskiej z szerokim uwzględnieniem przykładów dostarczonych przez poprzedników i przez pisarzy współczesnych. Pierwsza księga liczy 19 rozdziałów, druga 14. Na wstępie otrzymujemy definicję języka włoskiego: jest to język, do którego jesteśmy przyzwyczajeni od wczesnych lat dziecinnych, język, którym mówi otoczenie i który przyswajamy sobie spontanicznie, bez znajomości reguł gramatycznych.

W dalszym ciągu swych wywodów Dante twierdzi, że język hebrajski był pierwszym językiem ludzkości. Mówił nim Adam i jego potomkowie aż do momentu wybudowania wieży Babel. Był to punkt zwrotny w dziejach świata. Jedność rodu ludzkiego i jedność języka zostały zniweczone i w rezultacie tego stanu rzeczy wytworzyły się trzy grupy języków: grupa języków romańskich, grupa, którą mówią Niemcy, Węgrzy, Anglicy i Słowianie i język grecki. Swe wywody lingwistyczne opierał Dante na Biblii, na św. Augustynie (De civitate Dei — Państwo Boże, XVI, XI), na Piotrze Lombardczyku oraz Izydorze z Sewilli. Nie brak też punktów stycznych z teoriami św. Tomasza z Akwinu. Natura ludzka jest zmienna, stąd też język, twór natury, ulega z biegiem czasu rozmaitym przekształceniom.

Dante ocenia negatywnie dialekty, którymi mówi się w Rzymie, Spoleto, Ankonie, Mediolanie, Bergamo, Aquili, Sardynii i Istrii. Są one brzydkie i naśladują łacinę jak małpy człowieka. Dialekt sycylijski stoi znacznie wyżej, gdyż Fryderyk II i Manfred otoczyli go specjalną opieką. Natomiast dialekt toskański nie osiągnął odpowiedniego poziomu i nie może stać się językiem ogólnowłoskim. Stosunkowo najwyżej, zdaniem Dantego, stał dialekt boloński. Było to zasługą poetów dolce stil nuovo, wśród których wybija się Guido Guinizelli. Volgare illustre istnieje w formach fragmentarycznych w rozmaitych stronach Włoch. Jest to swego rodzaju surowiec, z którego można będzie stworzyć język o wydźwięku ogólnowłoskim, prawdziwe volgare illustre. Będzie to język dworski, język elity umysłowej.

Słowo curiale zawiera aluzję do kurii umysłów przodujących, do jednostek reprezentujących najwyższą kulturę. Jednostki takie są rozproszone po całych Włoszech, czas byłoby zebrać je w jedną całość — kurię. W kolejnych wywodach Dante zastanawia się nad właściwym wykorzystaniem języka dla celów poezji i w tym celu kreśli swoisty zarys stylistyki. Poezja jest tworem inwencji, ubranej w szaty retoryki i muzyki, najwznioślejszy styl to styl tragiczny, najlepszą formą liryki jest kancona, którą reprezentowali w sposób godny Giraut de Bornelh, Thibaut, król Nawary, Sycylijczyk Guido delie Colonne, Guido Guinizelli, Rinaldo d'Aquino, Cino da Pistoia i Dante. Styl tragiczny znalazł właściwe ujęcie u następujących poetów: Giraut de Bornelh, Folquet de Marseille, Arnaut Daniel, Aimeric di Belenoi, Aimeric de Pegulhan. Z poetów nieprowansalskich Dante wymienia oprócz siebie Cino da Pistoia, Thibaut de Navarre, Guido delie Colonne, Guido Cavalcanti i Guido Guinizelli.

Na zakończenie Dante zajął się sprawami wersyfikacji i na tym urwał się traktat. De vulgari eloąuentia jest studium przede wszystkim stylistycznym. Mamy zbyt mało danych, by wyrobić sobie dokładne pojęcie, jak Dante wyobrażał sobie volgare illustre .

VII. "DE MONARCHIA" - CESARSTWO I PAPIESTWO

Traktat De monarchia, napisany przez Dantego po łacinie, zajmuje ważne miejsce w literaturze politycznej XIV wieku. Jego zasadniczym tematem jest rola cesarstwa i pa-piestwa w dziejach świata, ze specjalnym uwzględnieniem najnowszych czasów. Dante zwraca specjalną uwagę na specyfikę wzajemnych stosunków władzy kościelnej i władzy świeckiej, które bardzo często w średniowieczu prowadziły zaciętą walkę o pierwsze miejsce. Opinia podzielona była na dwa odłamy: kurialistów, popierających hegemoniczne aspiracje Stolicy Apostolskiej i zwolenników cesarza. Autorstwo Dantego nie może być kwestionowane. Poświadczają je Giovanni Villani, Boccaccio i Pietro Alighieri. Z tezami Dantego, zawartymi w De monarchia, polemizował około roku 1327 Fra Guido Vernani (De reprobatione Monarchiae composite a Dante — O naganie „Monarchii", ułożonej przez Dantego). Również prawnik Bartolomeo di Sassoferrato wspomina De monarchia jako dzieło Dantego (około roku 1350). Kardynał Betrando del Poggetto kazał spalić traktat Dantego ze względu na zawarte w nim tezy heretyckie. Traktat ten w okresie, gdy pamięć o konflikcie między Bonifacym VIII a Filipem Pięknym była żywa, w okresie wyprawy Henryka VII i późniejszego sporu między Ludwikiem Bawarskim i Janem XXII obfitował w aktualne wydźwięki. Argumentami traktatu posługiwano się w rozgorzałej na nowo ostrej polemice między kurialistami i antykurialistami.

De monarchia została napisana około roku 1312 podczas wyprawy Henryka VII. Składa się z trzech ksiąg.

Od połowy wieku XIII tron cesarski był nie obsadzony. Po śmierci Rudolfa Habsburga jego następcy dalecy byli od ideału władcy nakreślonego w Convivio. Podobnie miała się sprawa z papiestwem. Zarówno Bonifacy VIII, jak i Klemens V spotkali się z surowym potępieniem Dantego. Należało więc wyjaśnić, jakim powinien być papież i król, i na jakiej podstawie powinny układać się ich wzajemne stosunki. Takie były cele, które przyświecały autorowi De monarchia.

Księga pierwsza przytacza argumenty logiczne, w znacznej części zapożyczone od Arystotelesa. Za punkt wyjścia Dante przyjmuje pewnik, że zasadniczym celem ludzkości jest osiągnięcie szczęścia i jedności. Wymaga to rządów Jednego władcy, który powinien być najwyższym autorytetem jako człowiek bezstronny, nie związany ze skłóconymi stronami.

W księdze drugiej Dante stara się udowodnić, że ideał jedności został zrealizowany przez imperium rzymskie. Panowanie Rzymu nad światem było zgodne z wolą Boga. Dowodów na poparcie tego stanowiska dostarczają Pismo św. oraz filozofowie, historycy i poeci starożytni.

W księdze trzeciej, najbardziej ciekawej i oryginalnej, autor dowodzi, że władza cesarska i władza papieska są równorzędne i niezależne od siebie. Władza świecka nie zawdzięcza swego istnienia Kościołowi, jak twierdzili kurialiści, gdyż obie pochodzą z jednego źródła, to znaczy od Boga. Autor De monarchia zajmuje się tutaj także tzw. donacją Konstantyna. Ten sfałszowany dokument był podstawą roszczeń Stolicy Apostolskiej w zakresie władzy świeckiej. Cesarz Konstantyn jakoby darował papieżowi Rzym i zachodnią część imperium. Dopiero w XV wieku udowodniono, że dokument jest apokryfem. Dante nie negował autentyczności darowizny, lecz starał się udowodnić, że cesarz postępował wbrew prawu, gdyż imperium nie było jego własnością, nie mógł więc rozporządzać nim według własnego uznania. Odrzuca również twierdzenie, że Karol Wielki, przyjmując koronę od papieża, tym samym uzależnił się od niego. Ostateczny wniosek Dantego brzmi następująco: „Władza świecka cesarza spływa na niego bezpośrednio ze źródła władzy", czyli od Boga (De monarchia III 16). Cesarz winien jest papieżowi jedynie szacunek, podobny do tego, jaki syn okazuje ojcu. Autor przypomina również, że cesarstwo powstało wcześniej niż Kościół, czyli z tego względu nie może ono pochodzić od papiestwa.

W polemice ze zwolennikami wyższości władzy Kościoła nad cesarstwem Dante posługuje się specyficznie interpretowanymi argumentami z Pisma św. Literatura i historia starożytna są traktowane jako autorytety dużej doniosłości. Wiadomości historyczne pochodzą od Liwiusza i Wergiliusza. Cycero jest autorytetem w dziedzinie stosunków prawnych. Stosunkowo niewiele miejsca w omawianym traktacie zajmują przedstawiciele filozofii średniowiecznej.

Koncepcja państwa w De monarchia była utopią, ideałem niemożliwym do zrealizowania na tle sytuacji historycznej. Praktyczne znaczenie miała natomiast sprawa uregulowania wzajemnych stosunków między Kościołem i cesarzem. Niezależność obu tych filarów systemu politycznego i moralnego średniowiecza wynikała z dwojakiego celu systemu politycznego. Dla zapewnienia ładu i porządku doczesnego potrzebne jest cesarstwo, gdyż tylko ono mogło zapewnić pokój i jedność oraz stworzyć warunki dla zrealizowania szczęścia doczesnego. Drugi cel, nadprzyrodzony, czyli zbawienie i szczęście wieczne, człowiek może osiągnąć tylko przy pomocy Kościoła.

Dante wprowadził do wymyślonego przez siebie systemu politycznego element laicki. Tendencja do laicyzacji życia publicznego zarysowała się dość silnie w XIII wieku. Rozmaite ruchy heterodoksyjne, m. in. kataryzm, głosiły nie tylko powrót do prostoty i obyczajowości, lecz także dążyły do zorganizowania życia religijnego na zasadzie demokratycznego współudziału wszystkich wyznawców w organizacjach religijnych.

I jeszcze jedno. W koncepcji cesarstwa dominującą rolę odgrywa Rzym — miasto i Rzym — cesarstwo. Dlatego poczesne miejsce w tym systemie zajmowała Italia. Cesarz musi być jednocześnie władcą włoskim i nosić tytuł Rex Italiae (Króla Italii). Dante nie zamierzał pozbawiać władzy aktualnie panujących królów i książąt. Cesarz usunąłby tylko niegodnych moralnie, którzy z tegc powodu nie mogą kierować losami innych.

Oryginalność De monarchia ma kilka aspektów. Dante podkreśla rolę kultury w życiu ludzkości i mówi o obowiązku państwa otaczania jej opieką. Od rozwoju kultury uzależnia szczęście ludzkie. Broniąc idei cesarstwa, autor De monarchia bronił przegranej sprawy. Głosząc zasadę niezależności władzy świeckiej od władzy kościelnej, wybiegał zdecydowanie naprzód, aczkolwiek nie był odosobniony. Pomimo ściśle scholastycznej struktury dzieła i metod argumentacji De monarchia odznacza się oryginalnością treści i to zapewniło jej popularność niemal od powstania dzieła. Jak już mówiono, była znana i komentowana już w XIV wieku .

VIII. MNIEJSZE UTWORY ŁACIŃSKIE: "EPISTOLAE", "ECLOGAE", "QUESTIO DE AQUA ET TERRA"; "IL FIORE"

Pomniejsze utwory Dantego są nieraz cennym uzupełnieniem skąpych wiadomości o życiu poety i o jego zainteresowaniach naukowych. Pierwsze miejsce zajmują Listy (Epistolae). Zdania dantologów są podzielone, o ile chodzi o autentyczność poszczególnych pozycji, większość jednak uznaje, że Dantemu należy przypisać autorstwo dziesięciu listów, ewentualnie trzynastu, jeżeli uwzględnimy trzy listy, które w imieniu hrabiny Battifolle napisał do cesarzowej Małgorzaty. Są to następujące listy: 1) do kardynała Ostii (1304 r.), 2) do hrabiów Romena (1305), 3) do Cino da Pistoia (data niepewna, między 1307 a 1319), 4) do Moroello Malaspiny (około 1307), 5) do królów, książąt i ludów Italii (1310 lub 1311), 6) do mieszkańców Florencji (1311), 7) do Henryka VII (1311), 8) ,do kardynałów włoskich (1314), 9) do przyjaciela z Florencji (1316), 10) do Can Grande delia Scala (1316— 1317).

Listy z okresu średniowiecza mają często charakter dzisiejszych listów otwartych lub rozpraw na tematy polityczne czy też religijne, stosunkowo rzadko poruszają sprawy czysto osobiste. Zachowały się listy Ojców Kościoła, poetów, papieży, świętych, mężów stanu. Stanowią one zawsze cenny dokument ułatwiający zrozumienie umysłowości oraz ideałów ludzi wieków średnich, informują również o wypadkach dziejowych.

Giovanni Villani zna trzy listy Dantego: do florentczyków, do Henryka VII oraz do kardynałów. Boccaccio wspomina, że Dante napisał wiele listów po łacinie. Leonardo Bruni cytuje pewne listy, które się nie dochowały. Listy zachowały się w nielicznych kodeksach, stosunkowo późnych, bo datujących się z końca XIV wieku.

Barbi, Maggini i większość współczesnych dantologów wypowiada się za autentycznością wyżej wymienionych dziesięciu listów. Stosunkowo dużo wątpliwości budzi list do Can Grande delia Scala, co do którego niektórzy chcą przyjąć autentyczność tylko początkowych jego części.

Pod względem formy listy wykazują zależność od reguł zawartych w różnych ars dictandi (sztuka pisania). Często spotykamy zwroty zapożyczone z liturgii (np. list do kardynała Ostii). Akcenty tragiczne przebijają w liście do florentczyków. Poeta kocha swe rodzinne miasto, ale w imię wyższych ideałów musi głosić, że Florencja to żmija, którą Henryk VII powinien zniszczyć. Epistolae potwierdzają gorące umiłowanie sprawiedliwości i pokoju. W liście do kardynałów włoskich, zebranych na konklawe po śmierci Klemensa V, Dante powtarza swoje poglądy na przyczyny upadku Kościoła; są to sprzeniewierzenie się duchowi nauki Chrystusa, chciwość bogactw i wszelkiego rodzaju dóbr ziemskich. Tematy literackie poruszają listy do Can Grande delia Scala i do Cino da Pistoia. Ciekawe dane, odnoszące się do życia poety na wygnaniu, znajdziemy w listach do przyjaciela florenckiego, do hrabiów Romena i do Moroello Malaspiny. Umiłowanie Florencji i tęsknota do rodzinnego miasta przebija z listu do nieznanego przyjaciela, ale jednocześnie świadczy on o wysokim poczuciu godności osobistej. List do hrabiów Romena wspomina o trudnościach materialnych, z jakimi musiał walczyć wygnaniec. List do Moroello Malaspiny mówi o silnej miłości, którą wzbudziła nieznana kobieta. Pozostałe listy poruszają tematykę polityczną. W tych listach możemy odnaleźć akcenty polemiczne, ale również przeczucie przyszłej roli poety jako przewodnika ludzkości na drodze do zbawienia; co wiąże się z aspiracjami sformułowanymi w ciągu lat w różnych dziełach.

Eclogae (Sielanki) mają również charakter przyczynka do biografii poety. Odnoszą się do ostatnich lat życia, do okresu pobytu wygnańca w Rawennie. Jest to wymiana korespondencji poetyckiej między Dantem i Giovannim del Virgilio, literatem i retorem z Bolonii, który rozpoczął wymianę poematów. Eklogi I i III są jego dziełem, druga i czwarta stanowią odpowiedź Dantego. Z całości wspomnianych wyżej poezji przebija nuta spokoju i nastrój niemal idylliczny. Giovanni proponował poecie przeniesienie się do Bolonii i koronę poetycką. Dante grzecznie, ale stanowczo uchylił tę propozycję, z czego można wnioskować, że czuł się dobrze w Rawennie. Autorstwo Dantego w stosunku do Eclogae potwierdzają Boccaccio, Leonardo Bruni i Giannozzo Manetti. Jako datę powstania tych poezji możemy przyjąć ostatnie lata życia Dantego, gdy Komedia była już szeroko znana.

Questio de aqua et terra nastręczyła sporo kłopotów. Przez długi czas uważano, że jest to apokryf przypisywany Dantemu przez zakonnika Monoetti, który wydał traktat w 1508 r. Twierdził on, że miał do dyspozycji rękopis Dantego i że na jego podstawie wydał traktat drukiem. Niestety, rękopis się nie zachował. W tym stanie rzeczy wielu wybitnych dantologów wyrażało przekonanie, że matematyk i astronom Moncetti wydał własną pracę pod nazwiskiem Dantego. Chodziłoby w tym wypadku o swoistą reklamę.

W obronie autorstwa Dantego wystąpił ostatnio Francesco Mazzoni. Przytoczył szereg faktów, z których wynika, że Moncetti nie był lekkomyślnym fałszerzem. Wydał poprzednio autentyczne pisma średniowieczne, np. traktat, którego autorem jest Egidius Romanus. Ponadto Francesco Mazzoni w niewydanych rękopisach, zawierających wersje komentarza Pietro Alighieri, znalazł wzmianki zaczerpnięte z tekstu Questio , który pochodzi z roku 1320.

Na zakończenie kilka słów o poemacie Il Fiore. Jest to utwór z XIII wieku, autorem jego jest Ser Durante. Jak wiadomo, imię Dante jest skrótem imienia Durante. Treść tego długiego, bo składającego się z 232 rozdziałów utworu stanowi swoistą parafrazę francuskiego Le roman de la rose, zwłaszcza jego drugiej części pióra Jean de Meun. Większość dantologów nie wiązała II Fiore z osobą Dantego Alighieri. Ostatnio nastąpiła zmiana poglądów na ten temat. Już w latach dwudziestych naszego stulecia Ernesto Gia-como Parodi skłonny był przypisać autorstwo Il Fiore Dan-temu. Opierał się na danych językowych. IZ Fiore wykazuje dużo cech wspólnych z poetyckim językiem florenckim. Parodi, a po nim Friedrich Schneider zwrócili uwagę na krytykę postępowania Dantego włożoną w usta Beatrice, gdy spotyka ona poetę w Czyśćcu (pieśń XXXI). Możemy łatwo wywnioskować, że traviamento przyszłego autora Boskiej Komedii miało podwójny charakter: moralny i intelektualny. Il Fiore byłby odzwierciedleniem tego podwójnego kryzysu. Ufność i pogodne spojrzenie na świat ustępują miejsca ironii i goryczy. Elegancki język dolce stil nuovo uległ zanieczyszczeniu, pojawiają się wyrazy wulgarne lub obce, zwłaszcza pochodzenia francuskiego. Jest to do pewnego stopnia antyteza ideałów Vita nuova i Boskiej Komedii, zamiast miłości subtelnej mamy uczucia frywolne, sarkastyczne, silnie zabarwione zmysłowością. Akcenty krytyczne pod adresem kleru (wypowiedź na temat Sigier de Brabant, umieszczonego w Raju, mimo iż Kościół go potępił), konfrontacja niektórych poezji Dantego z II Fiore wzmacniają hipotezę, że Dante był autorem poematu. Badania języka Il Fiore, prowadzone przez dantologów florenckich — prof. Gianfranco Contini i Francesco Mazzoni, częściowo tylko opublikowane, stanowią dodatkowy argument na rzecz autorstwa Dantego. Il Fiore zachowało się tylko w jednym rękopisie, znajdującym się we Francji w Montpellier, co utrudnia zadanie filologów.

W świetle powyższych uwag nie możemy twierdzić z całą pewnością, że Ser Durante i Dante stanowią jedną osobę. Natomiast wydaje się bardzo prawdopodobne, że w pewnych latach załamania psychicznego i moralnego po roku 1290 Dante mógł napisać Il Fiore, którego walory stylistyczne i treściowe są niewątpliwie poważne .

IX. "BOSKA KOMEDIA" - UKORONOWANIE DZIEŁA DANTEGO

Myśl przewodnia. Genezę i historię powstawania wielkiego poematu Dantego oraz jego istotne znaczenie odtwarzamy na podstawie analizy dzieła oraz na podstawie danych biograficznych z uwzględnieniem tła historycznego i zasadniczych nurtów kulturalnych epoki.

Bez wątpienia punktem wyjścia będzie ostatni rozdział Vita nuova. Brzmi on:

Po tym sonecie miałem cudowną wizję, która kazała mi nie mówić więcej o tej świętej [tzn. o Beatrice] aż do chwili, gdy godnie będę mógł o niej rozprawiać. Ażeby to osiągnąć, studiuję ile tylko mogę, o czym ona wie naprawdę. Tak, że jeżeli taka będzie woła Boga, ażeby moje życie trwało jeszcze pewną liczbę lat, spodziewam się powiedzieć o niej to, czego nigdy dotąd o żadnej nie powiedziano.

Znamy już kryzys duchowy i załamanie moralne poety po śmierci ukochanej kobiety. Był to stan przejściowy i w rezultacie pamięć o Beatrice odniosła zwycięstwo nad ziemską pocieszycielką Donną Gentile. Vita nuova była wstępnym dokumentem kultu i pierwszym pomnikiem wysublimowanej miłości, lecz zdaniem poety był to zbyt skromny pomnik. W ramach poezji dolce stil nuovo trudno byłoby zdobyć się na coś więcej. W tym celu niezbędne było rozszerzenie horyzontów myślowych i pogłębienie wiadomości z różnych gałęzi wiedzy, przede wszystkim filozofii. Dlatego pierwszym etapem ewolucji duchowej przyszłego autora Boskiej Komedii będzie Convivio. Ważnym problemem było znalezienie odpowiednich środków ekspresji artystycznej; z tym wiąże się inne dzieło, a mianowicie De vulgari eloquentia. Erudycja i opanowanie formy nie wystarczały. Trzeba było wznieść się na wysoki poziom moralny, trzeba było dokonać czegoś wielkiego, by w ten sposób uczynić swą miłość nieśmiertelną.

Po roku 1302 stało się dla poety jasne, że ludzkość zbłądziła na manowce wszelkiego rodzaju zepsucia, że światu groziła katastrofa. Koniecznością palącą było więc znalezienie drogi wyjścia z lasu występków i wszelkiego zła.

Zwracano wielokrotnie uwagę na sympatię, jaką Dante żywił dla Odyseusza. Nie jest to dziwne. Obie postaci wykazują dużo podobieństwa, zwłaszcza o ile chodzi o misję, której staną się wyrazicielami. Dante, jak Odyseusz, stawia sobie cel trudny do zrealizowania. Droga do niego najeżona jest różnymi niebezpieczeństwami. Obaj ożywieni są chęcią znalezienia prawdy. Odyseusz przekroczył granice ówczesnego świata, Dante przekroczył bramy Piekła, by następnie przez Czyściec i Raj dotrzeć do źródła najwyższego szczęścia i dobra, by stanąć przed obliczem Boga. Wypadki polityczne, studia filozoficzne, zetknięcie się ze światem mistyków, wszystko to razem wzięte przyspieszyło ewolucję Dantego i umożliwiło wzniesienie godnego pomnika Beatrice w postaci Komedii, której później nadano miano Boskiej. Poprzez studia, obserwację i udział w życiu publicznym poeta posuwał się w kierunku realizacji dzieła, do którego, jak sam mówi, przyłożyły rękę niebo i ziemia, i który wymagał wielu wysiłków:

[...] U poema sacro
al quale ha posto mano e cielo e terra,
si che m'ha fatto per piu anni macro
                                (Raj XXV 1—3)

(Święty poemat, do którego przyłożyły rękę i Niebo, i Ziemia, i który przez wiele lat wyczerpywał mnie. Macro znaczy dosłownie — chudy.)

Poeta jest świadomy swych osiągnięć artystycznych